Kakia Ps
Filed under: (το αλλο) λεξικο γλωσσολογικων ορων, γλωσσικo λαθος | Ετικέτες: σημεία στίξης, τροπικά σημεία στίξης, διαλογικά σημεία στίξης, δομικά σημεία στίξης, κόμμα
Φέτος το καλοκαίρι συνειδητοποίησα δύο πράγματα. Ότι οι συνομήλικοί μου -ή σχεδόν συνομήλικοι- είτε παντρεύονται είτε πηγαίνουν στην Γερμανία… Στη μοναδική όμως περίπτωση που συνδυάζει και τα δύο, εγώ θα γίνω μάρτυρας (κουμπάρα δηλαδή αλά πολιτικό)! 
Ο φίλος που ανέλαβε τα προσκλητήρια -ένας εξαίρετος αρχιτέκτονας/γραφίστας!- υπέπεσε δυστυχώς σε “φιλολογικό” λάθος και αναγκάστηκε να ακυρώσει την εκτύπωση που ήταν στα σκαριά. Τι έκανε; Αφού ανέφερε που θα γίνει ο γάμος, “μπλα-μπλα”, έγραψε: “Στη συνέχεια, σας περιμένουμε στο …”. Σύσσωμος ο φιλολογικός κόσμος του δήλωσε: το κόμμα δεν έχει καμία δουλειά εκεί!
Τα σημεία στίξης, ανάλογα με τη λειτουργία τους, χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Τα δομικά σημεία (τελείες, κόμματα, κτλ) μας καθοδηγούν να διαβάσουμε το κείμενο με “σωστό” επιτονισμό και παύσεις. Δοκιμάστε, ας πούμε, να διαβάσετε ξανά αυτή την παράγραφο και προσέξτε πώς -ασυναίσθητα- η φωνή σας “χαμηλώνει” όταν φτάνετε στην παρένθεση. Υπάρχουν επίσης τα τροπικά (θαυμαστικά, ερωτηματικά, κτλ) και τα διαλογικά σημεία (εισαγωγικά, αποσιωπητικά, κτλ). Για την “ορθή” χρήση όλων αυτών υπάρχουν κανόνες στίξης, τους οποίους βέβαια ο φίλος μου παραβίασε.
Ωστόσο, προτού του πάρουμε το κεφάλι, λέω να ερμηνεύσουμε το λάθος του. Το κόμμα είναι η μικρούλα ανάσα που πήρε όταν είπε προφορικά: “Στη συνέχεια h σας περιμένουμε στο…”. Το κόμμα -όπως γνωρίζουμε όλοι διαισθητικά- “σημειώνει” πάντα ένα μικρό σταμάτημα στη ροή του λόγου. Ο φίλος μου λοιπόν το τοποθέτησε εκεί ώστε να μπορέσει ο αναγνώστης να ανασυνθέσει την εκφώνηση του κειμένου. Αφού ο φίλος παίρνει ανάσα εκεί, πρέπει να πάρει κι ο αναγνώστης!!!
Τότε γιατί να θεωρήσουμε ότι το παιδί έκανε λάθος; Η απάντηση είναι μία και αφοπλιστική: Γιατί το λένε οι κανόνες! Πράγμα που αποδεικνύει για ακόμα μια φορά ότι οι κανόνες στη γλώσσα είναι μία σύμβαση και μάλιστα εξωγλωσσική. Γι’ αυτό δεν τους γουστάρουν οι γλωσσολόγοι και γι’ αυτό βέβαια δεν μπορούν ποτέ να είναι απόλυτοι! Με άλλα λόγια, φίλε Κ. μια μέρα μπορεί να δικαιωθείς! 
Filed under: γλωσσικo λαθος | Ετικέτες: ορθογραφία δάνειων λέξεων, ορθογραφικά λάθη, ορθογραφική απλοποίηση
Από την πρώτη στιγμή που μου ήρθε η ιδέα να κάνω αυτό το blog είχα δώσει υπόσχεση στον εαυτό μου να παραμείνω πιστή στα περί “ντετέκτιβ της γλώσσας”. Δουλειά του γλωσσολόγου δεν είναι να διατυπώνει κανόνες για τη λάθος και ορθή χρήση μιας γλώσσας αλλά να παρατηρεί και να καταγράφει.
Το να τηρήσω την υπόσχεσή μου αυτή ήταν δύσκολο, όχι μόνο γιατί σαν φιλόλογος δουλειά μου είναι και το να διορθώνω λάθη, αλλά κυρίως γιατί το ζήτημα “σωστά ελληνικά” είναι πιασάρικο, πολύπλευρο κι έτσι θα μπορούσα να καταφεύγω σ’αυτό κάθε φορά που φρακάρω και δεν έχω τι να γράψω!
Μέχρι στιγμής κατάφερα να αποφύγω τη διατύπωση οποιουδήποτε κανόνα σχετικά με τη γλώσσα. Όλα αυτά όμως ως σήμερα, που έλαβα το εξής sms: “δεν έβρισκα πουθενά εκείνο το μαγιώ που φορούσα πέρσι στο πάρτυ στο μπιτσ-μπαρ!”.
Κάποιοι δεν θα παρατηρείτε τίποτα περίεργο σ’αυτό το κείμενο, το οποίο όμως έχει ορθογραφικά λάθη! Ο λόγος που θα τα επισημάνω δεν είναι γιατί θεωρώ τραγικό όποιον τα κάνει, αλλά γιατί θέλω να σας δείξω πως καμιά φορά, στην προσπάθειά μας για ορθογραφία, δυσκολεύουμε τη ζωή μας!
Ο κανόνας είναι ξεκάθαρος: οι δάνειες λέξεις απλοποιούνται ορθογραφικά. Ξεχάσετε δηλαδή πώς γράφονται οι λέξεις αυτές στη γλώσσα από την οποία προέρχονται και όπου ακούτε ήχο [i] γράψτε “ι”, όπου ακούτε [ο] γράψτε “ο” κι όπου [e] γράψτε “ε”! Βάλτε λοιπόν μαγιό, πάτε στο μπιτσ μπαρ που έχει πάρτι, πιείτε κοκτέιλ κι αν ζαλιστείτε αράξτε στη σεζλόνγκ!!!
Filed under: φωνητικη, φωνολογια, γλωσσικo λαθος | Ετικέτες: προφορά, συνίζηση, σαρδάμ, φωνητική, φωνολογια, γλωσσικo λαθος
Σήμερα αποφάσισα να σας γυρίσω μερικά χρόνια πριν, όταν πρωθυπουργός ήταν ο Κώστας Σημίτης. Παραδεχτείτε το πως όλοι, υποστηρικτές του ή όχι, κάνατε κάτι γέλια με τα σαρδάμ του (το αλησμόνητο μακέτο αντί μακέτα) και την περίεργη ορισμένες φορές προφορά του (πχιότητα αντί ποιότητα)!
Το σαρδάμ βέβαια δεν αποδεικνύει την ηλιθιότητα ή την ημιμάθεια του ομιλητή. Πρόκειται απλά για μπέρδεμα λέξεων ή γραμμάτων μέσα σε μια λέξη (κυρίως λόγω τρακ). Συμβαίνει σε όλους!
πόλος έλξης!
Τα λάθη στην προφορά όμως εξετάζονται από δύο κλάδους της γλωσσολογίας που συνήθως πάνε πακέτο (κι όχι μακέτο!). Τη φωνητική (επιστημονική μελέτη των γλωσσικών ήχων) και τη φωνολογία (μελέτη εκείνων των ήχων μιας γλώσσας που διαφοροποιούν το νόημα σε μια λέξη ή άλλο γλωσσικό σήμα π.χ. αν στη λέξη πόλος [pólos] αντικαταστήσουμε το αρχικό [p] με το [k] θα προκύψει μια λέξη με διαφορετική σημασία· η λέξη κώλος [kólos])!
Το γλωσσικό λάθος, όπως έχω ήδη γράψει, δεν πρέπει να το “αφορίζει” ο εκπαιδευτικός, αλλά πρώτα να το ερμηνεύει και μετά να το διορθώνει. Έτσι πρέπει να αντιμετωπίσει λοιπόν και τα “λάθη” στην προφορά: τα παιδιά συχνά λένε “Γράφουμε δγιαγώνισμα!” αντί του κανονικού “δ-ι-αγώνισμα”. Παρασύρονται δηλαδή από λέξεις που προφέρονται όπως το “δγιαβάζω”. Επίσης αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην κλίση λόγιων λέξεων: το παιδί μπορεί να σου πει ότι στη γενική “το πανεπιστήμιο” κάνει “του πανεπιστήμιου”. Αν του ζητήσεις να το συλλαβίσει θα σου πει “πα-νε-πι-στή-μιου. Στην τελευταία αυτή συλλαβή το παιδί τοποθετεί δυο φωνήεντα μαζί, παρασυρμένο από λέξεις όπως “του ήλιου” (συνίζηση). Επίσης πολλά παιδιά προφέρουν τη λέξη “συγγραφέας” ως “συγκραφέας” ή “συνγκραφέας” κι όχι ως “σύνγραφέας” που είναι το “σωστό”. Αυτό συμβαίνει βέβαια γιατί παρασύρονται από τη γραπτή μορφή της λέξης που γράφεται με /γγ/ το οποίο προφέρεται συχνότερα ως “νγκ” και “γκ” παρά ως “νγ“!
*Η ορθή φωνητική μεταγραφή των παραδειγμάτων που χρησιμοποίησα (γιατί η άλλη, είπαμε, είναι δικό μου δημιούργημα!) είναι: [δjaγónizma],[δiaγónizma], [δjavázo], [sigraféas],[singraféas],[siŋγraféas]
Filed under: (το αλλο) λεξικο γλωσσολογικων ορων, γλωσσικo λαθος | Ετικέτες: παρετυμολογία, γλωσσική αλλαγή, γλωσσικo λαθος
Εδώ και πολλά χρόνια (και δυο και τρεις φορές τη σεζόν!) ο ΑΝΤ1 παίζει σε επανάληψη το επιτυχημένο σίριαλ “Καφέ της Χαράς”. Αποκλείεται μετά από τόσες επαναλήψεις να μην έχει πάρει το μάτι σας τον Φατσέα, εκείνο τον ήρωα της σειράς που κάνει διαρκώς λανθασμένη χρήση της ελληνικής, στην προσπάθειά του να μιλήσει λογιότερα! Πολλές φορές μάλιστα, όταν οι συγχωριανοί του τον διορθώνουν, σπεύδει να δώσει την ετυμολογία της λέξης που χρησιμοποίησε για να τους κλείσει τα στόματα τους αμόρφωτους! Όταν, για παράδειγμα, κάποια στιγμή του κάθονται πολλά λεφτά αυτοανακηρύσσεται “μεθυστάνας”, μιας και μεθάει από τα πλούτη!
Η ορθή χρήση της λέξης βέβαια είναι “μεγιστάνας”, εκείνος δηλαδή που είναι πρώτος σε ορισμένο τομέα π.χ. ο μεγιστάνας των πετρελαίων. Προέρχεται μάλιστα από την ελληνιστική λέξη “μεγιστάν”. Ο Φατσέας ωστόσο όχι μόνο έδωσε λανθασμένη ετυμολογία της λέξης, αλλά ,λόγω αυτής της ετυμολογίας, άλλαξε και την ίδια τη λέξη. Όσο περίεργο κι αν σας φαίνεται, τέτοιου είδους λάθη (όχι βέβαια τόσο κραυγαλέα) κάνουμε συχνά όλοι μας!
Υπάρχουν λοιπόν λέξεις που μας είναι ανοικείες, τις οποίες ετυμολογούμε λάθος, με μορφές που μας είναι οικείες και τις φέρνουμε έτσι στα μέτρα μας (παρετυμολογία). “Γύρισε και μου είπε: Τα μάτια σου λάμπουν σαν τον ήλιο…Θεέ μου τι κοινότυπο!”. Η φίλη μας εδώ χρησιμοποιεί τη λέξη “κοινότυπο” κι αν της ζητήσεις να σου πει από που βγαίνει αυτό, με ευκολία θα απαντήσει από το κοινός+τύπος, δηλαδή ο ίδιος τύπος. Η σωστή χρήση βέβαια θα ήταν “κοινότοπο”, σκέψεις δηλαδή χωρίς πρωτοτυπία, από τη λόγια λέξη κοινοτοπ(ία) -ος. Άλλο παράδειγμα είναι η λέξη “ελλιποβαρής” που χρησιμοποιούμε συχνά, θεωρώντας ότι προέρχεται από το ελλιπής(=αυτός που δεν είναι πλήρης)+βάρος. Το σωστό είναι “λιποβαρής” από το λιπο (θέμα του αρχαιοελληνικού ρήματος λείπω) + βάρος.
Το να αρχίσω βέβαια εγώ σαν καθηγήτρια (!) να βρίζω κάποιον που αντί για πετρελαϊκός είπε πετραλαϊκός παρετυμολογώντας το, είναι λάθος προσέγγιση. Εννοείται ότι πρέπει να επισημάνω το σωστό, όμως πρέπει να ερμηνεύσω και το λάθος. Και σαν μπερδεμένη καθηγήτρια που είμαι (λόγω ειδίκευσης πάντα!) οφείλω να αναγνωρίσω σε οποιοδήποτε συχνό λάθος μια πιθανή γλωσσική αλλαγή. Για του λόγου το αληθές, αν ψάξετε σε ένα σύγχρονο λεξικό τον λανθασμένο όρο “αποθανατίζω”, θα τον βρείτε δίπλα στο σωστό “απαθανατίζω”! Η γλωσσική αλλαγή λοιπόν έχει αρχίσει και το “αποθανατίζω” μια μέρα των ημερών θα βγει νικητής!
Όπως έχω πει εμμέσως πλην σαφώς και στο παρελθόν, ο φιλόλογος με ειδίκευση στη γλωσσολογία είναι ένας μπερδεμένος άνθρωπος. Από τη μια ο ρόλος του ως εκπαιδευτικού του επιβάλλει να διορθώνει τα γλωσσικά λάθη των μαθητών του, από την άλλη όμως το ίδιο γλωσσικό λάθος που σαν καθηγητή τον βγάζει απ’τα ρούχα του, από την πλευρά της γλωσσολογίας μπορεί και να τον ενθουσιάζει, γιατί ίσως αυτό αποτελεί παράγοντα της γλωσσικής αλλαγής!
Γλωσσικό λάθος ονομάζουμε τη λανθασμένη χρήση εκείνης της μορφής της γλώσσας που μας μαθαίνουν στο σχολείο. Μιλάμε βέβαια για τη νόρμα, την επίσημη γλώσσα του κράτους, μια μορφή τυποποιημένη πάνω στην οποία έχουν συνταχθεί γραμματικές, συντακτικά και λεξικά. Οτιδήποτε αποκλίνει από αυτή την “ορθή” γλωσσική μορφή, λογίζεται λάθος!
Το θέμα είναι ότι γλώσσα δεν είναι μόνο η νόρμα και σίγουρα δεν μπορεί να αποτυπωθεί σε ένα εγχειρίδιο “σωστής” χρήσης. Γλώσσα είναι κι όλες οι ποικιλίες της, τα ιδιώματα, το ιδιόλεκτο του καθενός, η αργκό. Όλα αυτά συνθέτουν ένα σύστημα που αλλάζει διαρκώς ανάλογα τις ανάγκες των ομιλητών.
Πολλές από τις παρεκκλίσεις στη νόρμα προκύπτουν συνήθως από αυτό που παραπάνω ονομάζω “ανάγκες των ομιλητών”. Ένα σημερινό λάθος που γίνεται κατά κόρον, μας δείχνει ότι κάτι πάει να αλλάξει στη γλώσσα. Για παράδειγμα “η ψήφος” , λόγω της ανάγκης των ομιλητών να απλοποιήσουν τη γλώσσα, γίνεται “ο ψήφος” υπό την επίδραση των ουσιαστικών που λήγουν σε -ος κι είναι αρσενικά. Ήδη κάποια λεξικά καταγράφουν τη λέξη “ψήφος” σαν διγενές και μονοκατάληκτο ουσιαστικό, δηλαδή “ο/η ψήφος” και ίσως μια μέρα των ημερών “ο ψήφος” επικρατήσει τελικά!
Η παραδοχή λοιπόν ότι η γλώσσα αλλάζει πρέπει να κάνει τους καθηγητές να προσεγγίζουν διαφορετικά το γλωσσικό λάθος (και δεν εννοώ να μη το διορθώνουν). Πρέπει να αποβάλουν την απόλυτη αντίληψη για το τι είναι γλώσσα και τους φόβους περί αλλοίωσης της. Το να αφορίζεις μια παρεκκλίνουσα από τη νόρμα χρήση, αντί να την ερμηνεύεις σε επίπεδο γλώσσας (κι όχι νόρμας), κρατά την ίδια την εκπαιδευτική διαδικασία πίσω. Όπως εύστοχα σημειώνει ο Χριστίδης “Η τάση ορισμένων να θεωρούν ότι η γλώσσα καταστρέφεται εξαιτίας των λαθών που γίνονται στα πλαίσια του γλωσσικού συστήματος δηλώνει μια ανιστόρητη στάση απέναντι στη γλώσσα.”
* Σε κατοπινά posts θα προσπαθήσω να ερμηνεύσω κάποια από τα συχνότερα και “μαζικότερα” “λάθη”. Mea culpa είναι μια λατινική φράση που μεταφράζεται ως “δικό μου λάθος”.
