i love linguistics!


εισαι γυναικα; τοσο το καλυτερο (;)
Σεπτεμβρίου 30, 2009, 08:45
Filed under: plus | Ετικέτες:

Αν ξεφυλλίσει κανείς τα πρώτα κεφάλαια της γραμματικής του Τριανταφυλλίδη, θα πέσει πάνω σε μία φράση του που αφορά το γραμματικό γένος και κρύβει μέσα της μια μεγάλη αλήθεια: «το αρσενικό είναι γενικά το ισχυρότερο προσωπικό γένος». Στα ελληνικά δηλαδή το αρσενικό κάνει «παραπάνω δουλειά» στη γλώσσα απ’ότι το θηλυκό, αφού χρησιμοποιείται και γενικευτικά.

mcΧρησιμοποιώντας το αρσενικό μπορούμε να αναφερθούμε και σε άτομα διαφορετικού γένους. Λέμε για παράδειγμα «Ο κάθε μαθητής έχει υποχρέωση να φέρνει τα βιβλία του», εννοώντας και τα αγόρια και τα κορίτσια. Ακόμα υπάρχουν περιπτώσεις που η χρήση του θηλυκού είναι αντιγραμματική κι έτσι επιβάλλεται η χρήση του αρσενικού π.χ. αν ρωτήσουμε κάποιον «Έδωσες στα κορίτσια τα χαρτιά;» θα απαντήσει «Θα τους τα δώσω αύριο.» αντί για «Θα τις τα δώσω αύριο» (φράση αντιγραμματική). Επιπλέον, υπάρχουν περιπτώσεις που προτιμάται η χρήση του αρσενικού γένους, αν και σημασιολογικά η χρήση του θηλυκού θα ήταν η ορθή. Όταν για παράδειγμα χτυπήσει το τηλέφωνο μας κι ακούσουμε μια γυναικεία φωνή που δεν αναγνωρίζουμε, ρωτάμε «Ποιος είναι;» αντί «Ποια είναι;». Τέλος αξίζει να σημειώσω την περίπτωση που η χρήση του θηλυκού γένους είναι προβληματική, εννοώντας όχι δόκιμη: Μπορούμε να φωνάξουμε «Κύριε καθηγητά!», αλλά «Κυρία καθηγήτρια!»…μάλλον όχι!

Όλα αυτά ίσως ερμηνεύονται ως δείγμα οικονομίας της γλώσσας, την οποία επιδιώκουν οι ομιλητές όλων των γλωσσών. Από την άλλη όμως, αν και θεωρητικά υπάρχει συμμετρία του γραμματικού γένους στη γλώσσα μας, αυτή μοιάζει να ακυρώνεται όταν το αρσενικό χρησιμοποιείται ως εκπρόσωπος του ανθρώπινου είδους ή όταν το θηλυκό δεν επιλέγεται τελικά σε συγκεκριμένα συμφραζόμενα, αν και μορφολογικά θα μπορούσε να «σταθεί». Η αναφορά λοιπόν σε κάτι πραγματικό θα «έπρεπε» μέσω της γλώσσας να διατηρεί τη συμμετρία του γένους. Με απλά λόγια, όταν μιλάμε για κάτι θηλυκό θα έπρεπε να χρησιμοποιούμε το θηλυκό γένος. Όπως είδαμε όμως, το θηλυκό συχνά χάνεται απ’ το πεδίο της πρόσληψης.



πισω απο τις λεξεις κρυβεται ο αλεξης
Σεπτεμβρίου 29, 2009, 10:18
Filed under: plus | Ετικέτες: , , , ,

Η λέξη είτε στον προφορικό είτε στον γραπτό λόγο είναι εύκολα αναγνωρίσιμη. Στα γραπτά ειδικά, η λέξη προηγείται κι έπεται πάντα κενού διαστήματος, πράγμα που την κάνει εύκολα διακριτή.

Ως επιστημονικό αντικείμενο όμως το φαινόμενο λέξη είναι πολύ περίπλοκο! Απασχολεί τους γλωσσολόγους που ασχολούνται με τη μορφολογία, τη λεξικολογία, τη λεξικογραφία, τη σύνταξη και τη φωνολογία. Η λέξη γι’ αυτούς, πολύ γενικά, είναι ένα σημείο που συνδυάζει τη μορφή (ήχο, γραπτή μορφή) με τη σημασία (το γνωστό παράδειγμα με το τραπέζι δηλαδή!). Η σημασία είναι αυτή με την οποία θα ασχοληθούμε κυρίως.

Σαν άλλοι λεξικολόγοι που ασχολούνται με το «περιεχόμενο» της λέξης, πρέπει να γνωρίζουμε τη διάκριση μεταξύ  λεξικής ή πλήρους λέξης και γραμματικής ή λειτουργικής λέξης. Η λεξική λέξη αναφέρεται σε κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο στον πραγματικό κόσμο κι έχει λεξική σημασία π.χ. μπάλα. Η γραμματική λέξη απ’την άλλη διαθέτει εσωγλωσσική σημασία π.χ. και, αν κτλ. Υπάρχουν βέβαια κι ενδιάμεσες περιπτώσεις όπως για παράδειγμα οι αντωνυμίες π.χ. ο οποίος.

Ας σταθούμε στις λεξικές λέξεις. Πώς εξηγείται να υπάρχουν δύο ή περισσότερες λέξεις με κοινή λεξική σημασία; Για παράδειγμα, «η μπάλα» που αναφέραμε, δεν μοιράζεται την ίδια λεξική σημασία με τον τύπο «της μπάλας»; Η διαφοροποίηση των δύο εντοπίζεται στο γραμματικό περιβάλλον στο οποίο εμφανίζονται. Στο μυαλό μας βέβαια η λέξη «μπάλα» είναι η «βασική». Γιατί δεν προτιμήσαμε τον τύπο «μπάλας» να «εκπροσωπεί» το λήμμα; Πρόκειται για μια ακόμα σύμβαση μεταξύ των ομιλητών. Εκείνοι ορίζουν ένα συγκεκριμένο τύπο ως την κεφαλή του λήμματος. Είναι το λήμμα που βρίσκουμε στα λεξικά, το λέξημα, το οποίο «συγκεντρώνει» όλους τους τύπους της λέξης.

Η ανάλυση του φαινομένου λέξη βέβαια δεν τελειώνει εδώ. Όπως ήδη ανέφερα απασχολεί το σύνολο των γλωσσολόγων. Από το δικό του «πόστο» ο καθένας τη μελετά διαφορετικά. Σε επόμενα posts ίσως δούμε και πάλι τη λέξη μέσα από άλλο κλάδο της γλωσσολογίας.



δυο franca η βιολετα!
Σεπτεμβρίου 27, 2009, 16:37
Filed under: plus | Ετικέτες: ,

Υπάρχει κανείς που να μη θυμάται τη μέρα που πήρε το lower; Μάλλον για όλους μας είναι το πρώτο μας πτυχίο και μάλιστα συνοδεύονταν (μάλλον) από ένα γερό χαρτζιλίκι από τους παππούδες. Γιατί όμως είναι σημαντικό οι έλληνες να μιλάμε αγγλικά κι όχι, ας πούμε, τούρκικα;

amelie1jΗ αγγλική για τους γλωσσολόγους είναι μία lingua franca. Όσοι ξέρουν ιταλικά θα παραξενευτούν με τον όρο, αφού η μετάφρασή του είναι «γαλλική γλώσσα». Ο όρος προέκυψε από μια νεολατινική ποικιλία, πρόγονο της σύγχρονης ιταλικής, η οποία μιλιόταν στη βόρεια ακτή της Μεσογείου. Η γλώσσα αυτή αναμεμειγμένη με ελληνικά, αραβικά και άλλα στοιχεία αποτέλεσε τη βοηθητική γλώσσα των Σταυροφόρων. Δεδομένου ότι οι Σταυροφόροι δεν μιλούσαν την ίδια γλώσσα, βρήκαν μια κοινή για να επικοινωνούν. Η ποικιλία αυτή βέβαια δεν υπάρχει πια, όμως ο όρος “lingua franca” χρησιμοποιείται σήμερα για κάθε γλώσσα που κάνει την ίδια ακριβώς δουλειά. Είναι δηλαδή η γλώσσα συνεννόησης ατόμων από διαφορετικές γλωσσικές κοινότητες. Για παράδειγμα, η αγγλική που αναφέραμε χρησιμοποιείται σήμερα ως lingua franca στη διεθνή διπλωματία.

Κοινή διάλεκτος ή γλώσσα συνεννόησης ή βοηθητική γλώσσα, η lingua franca ΔΕΝ δημιουργήθηκε για να καλύψει τις ανάγκες επικοινωνίας ανθρώπων που δεν έχουν ίδια μητρική γλώσσα. Προϋπήρχε σαν γλώσσα μιας κοινότητας, χάρη στην πολιτική κι εμπορική δύναμη της οποίας διαδόθηκε τόσο ώστε να γίνει «διεθνής».

Η πίτζιν (pidgin) απ’ την άλλη είναι μια γλωσσική ποικιλία που δεν αποτελεί φυσική γλώσσα κανενός αλλά αναπτύσσεται μεταξύ ομιλητών διαφορετικών γλωσσών σε καταστάσεις που επιτρέπουν περιορισμένη σχέση μεταξύ τους, όπως π.χ. στο εμπόριο. Αν ποτέ όμως μια γλώσσα πίτζιν αποκτήσει φυσικούς ομιλητές ονομάζεται κρεολή. Αυτό μπορεί να συμβεί αν οι γονείς διδάξουν την πίτζιν σαν πρώτη γλώσσα στα παιδιά τους κι εκείνα στα δικά τους και πάει λέγοντας. Αυτό συνέβη για παράδειγμα με τη γλώσσα Krio στη Sierra Leone η οποία αντικατέστησε μάλιστα μία φυσική γλώσσα.



τα παντα ειναι δανεικα
Σεπτεμβρίου 26, 2009, 16:38
Filed under: plus | Ετικέτες: ,
money-bag

Νίκος Γκάτσος «Πολύ δεν θέλει ο Έλληνας/να χάσει την λαλιά του/και να γίνει μισέλληνας/από την αμυαλιά του.»

«Δεν ντρέπεστε να σκοτώνετε την ελληνική γλώσσα με τούτα τα ξενόφερτα;» φώναζε ο γεροπαράξενος της πολυκατοικίας αφού άκουσε τα παιδάκια μιας γειτόνισσας να λένε: «Στάνταρ θα πήγε νετ καφέ για κάουντερ». Το ύφος του και τα λεγόμενα του δημιούργησαν στο μυαλό μου μια αστεία εικόνα: Ο γέρος ντυμένος φαντάρος να προσπαθεί να ανακόψει την εισβολή ξένων λέξεων! Έχουμε πόλεμο;

Η σύγχρονη νεοελληνική δανείζεται κυρίως από τη γαλλική και την αγγλική, οι οποίες επηρέασαν κι άλλες γλώσσες παγκοσμίως. Στα ελληνικά έχει προηγηθεί βέβαια και δανεισμός από άλλες, όπως η τουρκική και η ιταλική, αλλά εδώ θα σταθούμε στα γλωσσικά δάνεια των δύο παραπάνω που είναι και τα πιο πρόσφατα. Αυτά εκτιμάται πως δεν πρέπει να ξεπερνούν το 7% του λεξιλογίου, άρα προς τι οι αντιδράσεις;

Η γλώσσα δανείστηκε κυρίως λέξεις κι όχι δομές. Επομένως δεν μπορούμε να μιλάμε για γενετική αλλαγή της νέας ελληνικής. Δεν επηρεάστηκε δηλαδή η γραμματική ή η σύνταξη. Μόνο ένα επίθημα έχουμε πάρει απ’ τη γαλλική που θα μπορούσε να θεωρηθεί δομική προσθήκη, το -έ < -é όπως /παντοφλέ/ κτλ. Δεν χρειάζεται νομίζω να καταγράψω παραδείγματα δανείων λέξεων της ελληνικής. Το μόνο που αξίζει ίσως να επισημάνω είναι ότι υπάρχουν μερικές λέξεις που δείχνουν ελληνικότατες αλλά δεν είναι. Για παράδειγμα η λέξη /πολυμέσα/ στην πραγματικότητα είναι μεταφραστικό δάνειο, δηλαδή δημιουργήθηκε από τη μετάφραση μιας ξένης λέξης (της αγγλικής /multimedia/) γιατί δεν υπήρχε προηγουμένως στην ελληνική.

Είναι κακό λοιπόν να δανειζόμαστε; Η απάντηση είναι όχι, γιατί όπως λέει κι ο Παπαναστασίου «Ο δανεισμός, αυθόρμητος ή προσχεδιασμένος, αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες επιδράσεις που μπορεί να δεχτεί μια γλώσσα. Για να επιτύχουμε ανετότερη επικοινωνία, τροποποιούμε συνεχώς τα φωνολογικά και γραμματικά συστήματά μας, το λεξιλόγιό μας προς την ομιλία των συνεργατών μας».

Το ερώτημα τελικά είναι γιατί αντιδράμε; Αυτοί που το κάνουν δεν εγκρίνουν γενικά κάποιους ξένους πολιτισμούς (όχι όλους!). Γι’ αυτούς ,λόγου χάρη, οι Τούρκοι είναι βάρβαροι και οι Αμερικάνοι κακή επιρροή. Γιατί να πάρουμε από αυτούς; Εμείς που είμαστε κι απόγονοι των αρχαίων σίγουρα θα έχουμε «λεξιλογικά αποθέματα» να καλύψουμε τις ανάγκες μας. Από την άλλη εγκρίνουμε για παράδειγμα τους Γάλλους που η στερεότυπη εικόνα τους θέλει εκλεπτυσμένους. Επομένως με τα δάνεια τους εισήγαγαν κάτι το επίσημο κι αποδεκτό στη γλώσσα και μοιάζουν κατά κάποιον τρόπο να εμπλουτίζουν την ήδη «ανώτερη» απ’ τις άλλες ελληνική γλώσσα.

Η 4η παράγραφος (ξανά!) αντί επιλόγου!



κι εσυ πνιγεσαι με διχρωμα κασκολ
Σεπτεμβρίου 25, 2009, 06:47
Filed under: plus | Ετικέτες: ,

footballΌσο για τα σκουλήκια, πού είναι το πρόβλημα; Όλη η Ελλάδα σκουλήκια τους λέει. Τους είπα σκουλήκια, γιατί όλη η Ελλάδα τους αποκαλεί έτσι. (Γιάννης Γούναρης, προπονητής Νίκης Βόλου το 2004)

Το παραπάνω σχήμα λόγου όλοι το καταλαβαίνουμε. Μάλιστα καταλαβαίνουμε πως όταν λέει «σκουλήκια» δεν εννοεί τα μικρά ασπόνδυλα ζώα, αλλά τους οπαδούς του Άρη. Η δεύτερη σημασία του όρου «σκουλήκι» λοιπόν είναι μέρος του γλωσσικού συστήματος όλων μας. Οι ιδιότητες του σκουληκιού (με την κυριολεκτική του σημασία) «μεταφέρονται» στους αριανούς, οι οποίοι αντικειμενικά  έχουν διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά από το ζώο σκουλήκι. Είναι άνθρωποι κι όχι ζωάκια που σέρνονται!

Το παραπάνω φαινόμενο ονομάζεται μεταφορά κι απασχολεί τους γνωσιακούς γλωσσολόγους. Αυτοί πιστεύουν πως ο άνθρωπος μέσα από την αισθησιοκινητική του εμπειρία κι αντίληψη του κόσμου διαμορφώνει τη γλώσσα. Όλοι μας έχουμε νιώσει πόσο βαρύ μπορεί να είναι ένα παλτό στο σώμα μας. Έτσι είμαστε όλοι σε θέση να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη «παλτό» για να περιγράψουμε ένα «βαρύ» άρα άχρηστο παίχτη:» Τι παλτό μας βγηκε αυτός ο Μουσλίμοβιτς!»

PAOKΗ μεταφορά δεν είναι τρόπος έκφρασης, αλλά τρόπος σκέψης. Σκεφτείτε πόσο δύσκολο είναι να αντικατασταθεί μια μεταφορά από μια μη μεταφορική έκφραση, χωρίς να χάσει κάτι από το νόημα της.  Όταν ήρθε ο Τόργκελε στον Παναθηναϊκό οι εφημερίδες τον χαρακτήριζαν «θωρηκτό», του προσδίδανε δηλαδή τις ιδιότητες ενός πλοίου μεγάλου εκτοπίσματος. Καθώς περνούσαν οι αγωνιστικές κι ο Τόργκελε δεν σταύρωνε γκολ, οι οπαδοί τον ειρωνεύονταν «θωρηκτό». Άντε να αντικαταστήσεις αυτή τη μεταφορά με μια πιο πετυχημένη κυριολεκτική φράση!

Είναι γεγονός ότι τα γλωσσικά συστήματα όλων των γλωσσών είναι σε μεγάλο βαθμό μεταφορικά δομημένα. Οι συμβατικές καθημερινές μεταφορές που χρησιμοποιούμε μάλιστα, χαρακτηρίζονται από «μονοκατευθυντικότητα»: Ο Νικοπολίδης μπορεί να είναι αίλουρος (;), ο αίλουρος όμως δεν μπορεί να είναι Νικοπολίδης. Επίσης η συμβατική μεταφορά  μπορεί να επεκταθεί και σε νέες εκφράσεις: Πριν μια δεκαπενταετία αν έλεγες κάποιον πρίγκιπα, θα εννοούσες ότι είναι αρχοντικός. Όλα αυτά ως τη στιγμή που ήρθε στη ζωή των αεκτζήδων ο πολυνίκης Μπάγιεβιτς κι έγινε εκείνος πρίγκιπας (η μεταφορά απέκτησε δηλαδή μια νέα σημασία).  Ο Ντούσαν βέβαια αργότερα  έγινε βάτραχος και ποιος ξέρει…ίσως τώρα που ανέλαβε γίνει ξανά πρίγκιπας. Θα δείξει!




πρωθυπουργος για μια μερα
Σεπτεμβρίου 24, 2009, 07:24
Filed under: plus | Ετικέτες:

vote

Σήμερα θα παρεκκλίνω λίγο από τη συνήθη θεματολογία μου και θα αναρτήσω το ποιο ξεκούραστο για μένα post όλων των εποχών! Μιας κι έχουμε εκλογές σκέφτηκα να σας δείξω πως η γλώσσα μας μπορεί να μας κάνει όλους να μιλάμε σαν υποψήφιοι πρωθυπουργοί! Ακολουθεί ένας πίνακας με συνηθισμένες φράσεις των ελλήνων πολιτικών. Συνδυάστε οποιαδήποτε της στήλης 1 με οποιαδήποτε της στήλης 2,3 και 4 και θα έχετε έναν μεγάλο αριθμό φράσεων ικανό να γεμίσει τον λόγο που θα εκφωνήσετε στην προεκλογική σας ομιλία!

Αν λοιπόν έχετε βάλει ήδη το κουστούμι ή το ταγιέρ σας, πατήστε στο παρακάτω link:

http://www.akyro.net/wp-content/uploads/2007/12/politikoslogos.jpg



καλυτερα μαλλιαρος* παρα καραφλος
Σεπτεμβρίου 23, 2009, 06:46
Filed under: plus | Ετικέτες: ,

captain-caveman1Ακούμε συχνά ομιλητές της ελληνικής-κυρίως ανθρώπους μεγάλης ηλικίας-να χρησιμοποιούν λέξεις οι οποίες ηχούν στα αυτιά μας κάπως απαρχαιωμένες. «Οι ποδοσφαιρισταί του Άρεως κακώς διαμαρτύρονται για πέναλντι στο δεύτερο ημιχρόνιο.» έλέγε πριν δυο μέρες ο πράσινα βαμμένος γεράκος της «Αθλητικής Κυριακής».

Η Νέα Ελληνική που μιλάμε όλοι σήμερα, αποτελείται από στοιχεία της δημοτικής και της καθαρεύουσας και βρίσκεται μάλιστα πολύ κοντά στην Ελληνιστική Κοινή που μιλούσαν οι άνθρωποι στα χρόνια του Χριστού. Κάποιοι βέβαια, ελπίζοντας πως θα φανούν λογιότεροι, σνομπάρουν την νεοελληνική και χρησιμοποιούν στο γραπτό και προφορικό λόγο ακόμα την καθαρεύουσα, μια μορφή της ελληνικής που καταργήθηκε το 1977.

Η καθαρεύουσα προτάθηκε από τον Κοραή τον 18ο αιώνα άλλα χρησιμοποιήθηκε κυρίως το 19ο και τον 20ο αιώνα σαν επίσημη γλώσσα του κράτους. Ο Κοραής ήθελε η γλώσσα των ελλήνων να καθαριστεί από τις ξένες επιδράσεις-κυρίως της τουρκικής-και να ξανακερδίσει την χαμένη αίγλη της. Γι’ αυτό το λόγο διατήρησε πολλά αρχαία ελληνικά γλωσσικά στοιχεία και το πολυτονικό σύστημα.

Η γλώσσα γενικά αλλάζει κι εξελίσσεται ανάλογα με τις ανάγκες των ομιλητών, με μόνο στόχο να διευκολυνθεί η καθημερινή τους επικοινωνία. Μια μορφή γλώσσας όμως, όπως η καθαρεύουσα, που απείχε πάρα πολύ από την τότε προφορική γλώσσα και δεν δημιουργήθηκε κατ’ απαίτηση των ομιλητών της, αλλά μιας μερίδας ανθρώπων που «το πήραν πατριωτικά», δεν θα μπορούσε να έχει επιτυχία!

Η διγλωσσία ήταν πια γεγονός. Ενώ κάποιοι συμμορφώθηκαν μπροστά στη γλώσσα του κράτους, οι περισσότεροι μιλούσαν τη δημοτική. Οι αντιδράσεις δεν άρχισαν να έρθουν. Σημειώθηκαν μάλιστα πολλές φορές αιματηρά επεισόδια με αφορμή δημοσιεύσεις κειμένων στη δημοτική. Η ταλαιπωρία της διγλωσσίας κράτησε 143 χρόνια.

Όλα αυτά μέχρι το 1976, όταν ο υπουργός Παιδείας Ράλλης εισηγήθηκε τη χρήση της δημοτικής. Την επόμενη χρονιά  η κυβέρνηση Καραμανλή αποφασίζει να χρησιμοποιείται αυτή σαν γλώσσα του κράτους. Έκτοτε, μιλάμε και γράφουμε στη δημοτική. Η καθαρεύουσα ωστόσο χρησιμοποιείται ακόμα από την αθηναϊκή εφημερίδα «Εστία» κι από την ορθόδοξη εκκλησία της Ελλάδας.

*»μαλλιαροί» ήταν κοροϊδευτικά οι δημοτικιστές