i love linguistics!


γλωσσολογ-ιδης

«Γουρπάν-ι-σ’ να ‘ίνουμε!»* Όχι, δεν άρχισα τις ξένες γλώσσες. Όσο παράξενο κι αν σας φαίνεται, η διάλεκτος που μόλις χρησιμοποίησα είναι νεοελληνική. Πρόκειται για την ποντιακή διάλεκτο που μιλούσαν οι ελληνόφωνοι του Ευξείνου Πόντου στη βορειοανατολική Μικρά Ασία. psomiadisΣίγουρα ξέρετε κάποιον πόντιο που είτε ο ίδιος είτε κάποιο μέλος της οικογένειάς του την έχουν για δεύτερη γλώσσα και τη χρησιμοποιούν σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα. Με το να συνεχίζουν να μιλάνε ποντιακά, επιβεβαιώνουν την κοινή καταγωγή τους αλλά και την επιθυμία τους να διατηρήσουν τη διάλεκτο, καθώς κινδυνεύει να χαθεί.

Η ποντιακή ανήκει στις ανατολικές ελληνικές διαλέκτους κι έχει τις ρίζες της στην ελληνιστική κοινή. Η διάλεκτος αυτή παρουσίασε σημαντικές διαφορές σε σχέση με την ελληνική, αφενός γιατί ο Πόντος ήταν απομονωμένος από την υπόλοιπη βυζαντινή αυτοκρατορία κι αφετέρου γιατί ανεξαρτητοποιήθηκε, δημιουργώντας την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας.

Η Ποντιακή δεν διέθεται γραφή γι’αυτό και δεν έχουμε κείμενα μέχρι τον 19ο αιώνα. Η συστηματική  καταγραφή διαλεκτικών κειμένων αρχίζει με τη δημιουργία του περιοδικού “Αρχείον Πόντου”, όμως το σύστημα γραφής που χρησιμοποιείται, αδυνατεί να αποδώσει τις ιδιαιτερότητες της διαλέκτου. Η ακριβέστερη καταγραφή της ξεκινά το 1980 με τη βοήθεια του σύγχρονου φωνητικού συστήματος.

Μερικά χαρακτηριστικά της ποντιακής είναι ότι το /η/ προφέρεται ως [e]: νύφη > [nífe]. Το τελικό [n] διατηρείται κι επεκτείνεται μάλιστα και σε λέξεις που δεν “δικαιολογείται” π.χ. χώμαν [xoman]. Τέλος χαρακτηριστική είναι η αντωνυμία “αούτος” ή “αβούτος” (=αυτός), λέξη που απέκτησε νέα σημασία με την είσοδο των Ποντίων προσφύγων στην Ελλάδα, καθώς χρησιμοποιήθηκε από τους γηγενείς, αντί της λέξης “Πόντιος” (με υποτιμητική προφανώς σημασία). Η ελληνική κοινωνία αντιμετώπιζε ανέκαθεν τους πρόσφυγες ως ξένους -τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια ενσωμάτωσής τους-. Η λέξη αυτή εξακολουθεί βέβαια να χρησιμοποιείται -φέροντας ακόμα αρνητικό φορτίο- από ηλικιωμένους κυρίως ομιλητές π.χ. -Η γειτόνισσά σου είναι κουτοπόνηρη! -Αούτα παιδί μου, τι περιμένεις;

Η ποντιακή εκτός της ελληνικής επηρεάστηκε κι από την τουρκική, την αρμενική, τη γεωργιανή, την κουρδική και τις τουρανικές γλώσσες και παρουσίασε μάλιστα έντονη διαλεκτική διαφοροποίηση ανά περιοχές. Ωστόσο, οι σύγχρονοι Πόντιοι χρησιμοποιούν μια “κοινή” ποντιακή διάλεκτο, σαφώς επηρεασμένη από τη νεοελληνική.

Η ποντιακή υπολογίζεται να έχει πάνω από 300.000 ομιλητές σήμερα εντός και εκτός Ελλάδας. Αν και πουθενά δεν είναι επίσημη γλώσσα, τη διάλεκτο συνεχίζουν να μιλούν ελληνόφωνοι στις επαρχίες Όφη και Çaykara στην Τουρκία, άλλα και σε κάποιες περιοχές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

Για μια πρώτη επαφή με τα Ποντιακά σας προτείνω να διαβάσετε το κόμικς “Ο Αστερίκον ο Πόντιος”. Επίσης η νεότερη γενιά ομιλητών της διαλέκτου στην Ελλάδα έχει δημιουργήσει τη γνωστή σε όλους μας wikipedia στα ποντιακά! Αξίζει νομίζω το κλικ σας:Η Βικιπαίδεια σα Ποντιακά τα Ρωμαίικα τη Πόντονος- Ανοιχτόν εγκυκλοπαίδεια ντο γράφκεται και τρανείν ας ατείντς πη θέλνε.”



asterix ο γαλατης? *
Οκτώβριος 29, 2009, 09:19
Filed under: plus | Ετικέτες: ,

asterix ο ποντιος

*μάλλον ο Πόντιος! 🙂



next top model

kagia

Από σήμερα μπαίνει στη ζωή σας ένας ακόμα διάσημος γλωσσολόγος: ο Roman Jakobson! Ο Jakobson έχει συνδέσει το όνομά του με το δομισμό, την αναγνώριση δηλαδή ότι η γλώσσα είναι σύστημα και δεν είναι απλώς λέξεις στη σειρά. Οι δομιστές μίλησαν δηλαδή για τα στοιχεία που απαρτίζουν μια γλώσσα, αλλά και για τις μεταξύ τους σχέσεις (αν όλα αυτά σας θυμίζουν τον Saussure, πετύχατε διάνα -του δομισμού κι αυτός!-)

Ο Roman Jakobson είναι γνωστός για το επικοινωνιακό του μοντέλο (communication model). Είναι πολύ απλό! Στην πράξη της επικοινωνίας συμμετέχουν έξι παράγοντες: ο αποστολέας του μηνύματος, ο παραλήπτης του, το ίδιο το μήνυμα, ο κώδικας επικοινωνίας που χρησιμοποιούν, το πλαίσιο αναφοράς και το κανάλι μέσω του οποίου στέλνεται το μήνυμα.

Σε κάθε παράγοντα από τους παραπάνω αντιστοιχεί κι από μια λειτουργία της γλώσσας. Για να γίνει πιο κατανοητό, θυμηθείτε την τελευταία φορά που είπατε κάτι σε κάποιον. Ποιος από τους παραπάνω παράγοντες υπερτονίστηκε; Αν τονίστηκε ο αποστολέας του μηνύματος μιλάμε για συγκινησιακή λειτουργία, π.χ. αν είπατε σε κάποιον «Αχ, φοβήθηκα!», το μήνυμα αφορά εσάς και τα συναισθήματά σας. Αν απ’την άλλη του είπατε «Χάσου απ’τα μάτια μου!» το μήνυμα αφορά το δέκτη του μηνύματος, επομένως μιλάμε για βουλητική λειτουργία. Αν φωνάξατε σε κάποιον το «Ωωω (μ)παοκάρα/έχω τρέλα/μες στο μυαλόοο» τονίσατε το ίδιο το μήνυμα, επομένως μιλάμε για ποιητική λειτουργία (υψηλή ποίηση!). 😛 Αν πάλι δεν καταλάβατε τι σας είπε και τον ρωτήσατε «Τι εννοείς;» -του ζητήσατε δηλαδή διευκρινίσεις πάνω στον κώδικα που χρησιμοποίησε- μιλάμε για μεταγλωσσική λειτουργία. Αν κι οι δύο ακούσατε ένα μωρό να κλαίει κι εσείς σπεύσατε να πείτε «Το μωρό κλαίει», δίνοντας έμφαση στον εξωτερικό κόσμο που βρίσκεται στην εμπειρία σας, τονίσατε το πλαίσιο αναφοράς κι έχουμε έτσι την αναφορική λειτουργία της γλώσσας. Αν τέλος σταθήκατε μπροστά σε ένα μικρόφωνο κι αρχίσατε τα «Ένα, δύο, ένα, τεστ,τεστ» τότε το μήνυμα σας αφορά το κανάλι (το μικρόφωνο,τα ηχεία κτλ) κι έτσι μιλάμε για φατική λειτουργία.



δεν υπαρχειιι!
Οκτώβριος 27, 2009, 14:34
Filed under: plus | Ετικέτες: ,

Όταν ανήκεις σε μια ομάδα, οποιαδήποτε κι αν είναι αυτή, αναπτύσσεται μεταξύ εσού (!) και των άλλων μελών ένας γλωσσικός κώδικας επικοινωνίας. Ομάδα δεν είναι βέβαια μόνο η παρέα που μαζεύεστε για 5Χ5 (είναι κι αυτή!) αλλά επίσης οι συνάδελφοι και συνεργάτες σου, οι φίλοι με τους οποίους βγαίνεις κ.τ.λ.

Σε κάθε ομάδα που ανήκεις λοιπόν, λόγω της αμεσότητας μεταξύ των μελών, αλλά και της ανάγκης για γρήγορη κι αποτελεσματική επικοινωνία, συμφωνείτε χωρίς να το καταλάβετε, να χρησιμοποιείτε έναν συγκεκριμένο γλωσσικό κώδικα που μοιάζει συνθηματικός. Με τον όρο αργκό ή slang αναφερόμαστε λοιπόν σε εκείνον τον κώδικα επικοινωνίας που γίνεται κατανοητός απ’ όσους ανήκουν στην ομάδα που τον εφηύρε ή τον χρησιμοποιεί. Για παράδειγμα τα καλιαρντά, η διάλεκτος των gay, ήταν για χρόνια κατανοητά μόνο από την κοινότητα των ομοφυλοφίλων, π.χ. αντί της λέξης στρατιώτης, χρησιμοποιούσαν τη λέξη σολντά.

giagiaΑκόμα κι αν δεν είσαι gay όμως -αλλά νιώθεις άντρας ή γυναίκα με τη βούλα- σίγουρα αναγνωρίζεις τι σημαίνει το καλιαρντό «κουλό» ή «θεά». Κι αυτό γιατί πολλές slang λέξεις και φράσεις μιας ομάδας έχουν ενταχθεί στο γενικό μας λεξιλόγιο. Οι γνωστοί «προστάτες» της γλώσσας μας βέβαια θα σπεύσουν να αφορίσουν τη χρήση τέτοιων λέξεων, με το πρόσχημα της κακοποίησης της ελληνικής. Η αλήθεια ωστόσο είναι ότι η αργκό εμπλουτίζει το καθημερινό λεξιλόγιο δίνοντας μάλιστα μια χιουμοριστική νότα στην επικοινωνία. Για παράδειγμα, η θλιβερή εικόνα των μαυροντυμένων γιαγιάδων διαλύεται με το που τις αποκαλέσει κάποιος «νίντζα»! 😛 Σαφώς και η αργκό δεν ενδείκνυται για επίσημο ύφος, αυτό όμως δεν την καθιστά επικίνδυνη για την ελληνική ή κατώτερη. Η αργκό συμπληρώνει την επίσημη γλώσσα,  η οποία συχνά «αποφεύγει» ορισμένες πραγματικότητες όπως η βία, τα ναρκωτικά, το φύλο κτλ. Με τη slang μάλιστα εκφράζονται νοήματα που με κυριολεκτικούς όρους δεν θα αποδίδονταν τόσο πετυχημένα.

Για το τέλος αξίζει να σημειώσω ότι ο όρος «αργκό» που χρησιμοποιείται κατά κόρον από τους έλληνες, είναι γαλλικό δάνειο. Πρόκειται για τη λέξη argot, η οποία σημαίνει λαϊκό ιδίωμα. Όσο για τον όρο «slang» άλλοι υποστηρίζουν ότι προέρχεται από το αγγλικό slengenamn που σημαίνει «παρατσούκλι» κι άλλοι από την ένωση του «secret language», της μυστικής δηλαδή γλώσσας. Δεν ξέρω για σας αλλά πιο πειστική μου φαίνεται η τελευταία εκδοχή!

Ρίξτε ένα βλέφαρο στο ελληνικό slang λεξικό.



indiana jones
Οκτώβριος 24, 2009, 17:42
Filed under: plus | Ετικέτες: , ,

indiana_jonesΌταν διάβασα για πρώτη φορά ιστορική γλωσσολογία, συνειδητοποίησα ότι υπήρχαν αρκετά θέματα με τα οποία αυτή καταπιάνεται, που μου ήταν ήδη γνωστά. Όπως για παράδειγμα η Γραμμική Β,  η πρώτη γραφή της ελληνικής, την οποία ήδη γνώριζα από το σχολείο. Ήξερα λοιπόν ότι η Γραμμική Β, ακολούθησε τη Γραμμική Α (προφανώς!) κι ήταν η γραπτή μορφή της Μυκηναϊκής διαλέκτου που μιλιόταν στην Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα.

Κάτι που δεν είναι και τόσο γνωστό, είναι πως ανακαλύφθηκε στην Κνωσό κι όχι στις Μυκήνες, όπως θα περίμενε κανείς, από τον Έβανς. Αποτελείται από γραμμικούς χαρακτήρες -εξ’ ου και το όνομα της γραφής- κι όχι από ιερογλυφικά. Για την ακρίβεια περιλαμβάνει πολλά ιδεογράμματα, σύμβολα που αναπαριστούν λέξη κι όχι ήχο, όπως για παράδειγμα το σύμβολο ανδρας που σημαίνει «άνδρας». Περιλαμβάνει όμως και συλλαβογράμματα, σύμβολα δηλαδή που αναπαριστούν μια συλλαβή, όπως το σύμβολο ka που αποδίδει τη συλλαβή /ka/. Σχεδόν μισό αιώνα μετά την ανακάλυψή της, ο Βέντρις κατάφερε να τη μετατρέψει σε κατανοητή μορφή χρησιμοποιώντας το λατινικό αλφάβητο για την αποκρυπτογράφηση. Μέσα από την έρευνά του απέδειξε μάλιστα και την ελληνικότητα της γραφής, γιατί ως τότε τη «διεκδικούσαν» κι άλλες γλώσσες.

Η Γραμμική Β παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά που προκαλούν εντύπωση. Στη γραπτή αυτή μορφή ας πούμε, δεν καταγράφεται το τελικό σύμφωνο. Για παράδειγμα, η λέξη /πατήρ/ γράφεται pa-te* (χωρίς το «ρ»). Επίσης είπαμε ήδη πως κάθε σύμβολο της Γραμμικής Β που δεν αποδίδει λέξη, αποδίδει συλλαβή. Οι συλλαβές όμως μπορούν να αναγνωστούν με περισσότερους από ένα τρόπους, π.χ. η συλλαβή ke εμφανίζεται στο ke-ka-u-me-no (=κεκαυμένος) αλλά και στο e-ke (=έχει). Άλλη μια ιδιαιτερότητα είναι πως  δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ λ και ρ, αλλά και τα δύο καταγράφονται με το  r+φωνήεν. Για παράδειγμα έχει αποκρυπτογραφηθεί η λέξη do-ra για τα /δώρα/ και pe-di-ra για τα /πέδιλα/.

Για το τέλος αξίζει, νομίζω, να σημειώσω πως τα κείμενα της Γραμμικής Β που βρέθηκαν, έχουν αποκρυπτογραφηθεί σχεδόν όλα. Από το περιεχόμενό τους βέβαια προκύπτει ότι αυτή η γραπτή γλώσσα δεν αποδίδει την τότε καθομιλούμενη, άλλα μια επίσημη «ανακτορική» γλώσσα που είναι μάλλον πολύ διαφορετική από αυτή του λαού.

*Η κάθε συλλαβή αντιστοιχεί σε ένα συλλαβόγραμμα της Γραμμικής Β.  Μεταξύ τους οι συλλαβές χωρίζονται με παύλες. π.χ. η γραφή  e pi μεταγράφεται σε e-pi, δηλαδή επί.



δε θα σε ξεχασουμε ποτε, οτε, οτε!
Οκτώβριος 23, 2009, 16:34
Filed under: plus | Ετικέτες:

phoneΕίναι η δεύτερη φορά που παρεκκλίνω από τη θεματολογία μου, αλλά χαλάλι! Σήμερα, βλέπετε, έκλεισε ένας κύκλος, μιας και αποχαιρέτησα το τηλεφωνικό κέντρο στο οποίο εργαζόμουν τον τελευταίο χρόνο… Και για να μην ξεχνάμε τη γλωσσολογία, χρησιμοποιώ μετωνυμικά τη φράση «τηλεφωνικό κέντρο» καθώς  δεν εννοώ το χώρο, αλλά τους αγαπημένους συναδέλφους και επόπτες! 😛

Δεδομένου ότι η ημερομηνία απόλυσης από το τμήμα είναι γνωστή σε κάθε εργαζόμενο από την πρώτη κιόλας μέρα στη δουλειά, τον τελευταίο καιρό προσπαθούσα να συλλέξω όσο το δυνατόν περισσότερα «μαργαριτάρια» πελατών για να γράψω σ’ αυτό το αποχαιρετιστήριο άρθρο. Δεν θα μπορούσα λοιπόν να παραλείψω τις «παραλλαγές» του ADSL και ISDN σε ECDL,EDCL,EDCN,ESDN κτλ… Επίσης θα ήταν λάθος να μην αναφερθώ στη μίμηση των ήχων που βγάζει ένα χαλασμένο τηλέφωνο: «Δεσποινίς, το τηλέφωνο μου κάνει τσίκι τσίκι…» ή «χσσσσσσσσσ» ή «βββββββουυυυυυ»… Πώς να ξεχάσω τις πετυχημένες παρομοιώσεις: «Το τηλέφωνό μου κάνει σα να ψήνουν κάστανα!» ή «Το τηλέφωνό μου κάνει σαν χιόνια!»… Τι να πει κανείς και για τα εκπληκτικά: «Δεν καλάω και δεν με καλάνε», «Το τηλέφωνο μου είναι το μεδέν και δυο άσσοι»* ή το «Για συνεννόηση θα σου δώσω το καρτοτηλέφωνό μου τo Cosmote!»…

Θα περιοριστώ στα παραπάνω, αν και θα μπορούσα να γράψω τόμους από αστεία γλωσσικά -κι όχι μόνο- ατοπήματα πελατών! Όλα τα υπόλοιπα, μαζί με τα πρόσωπα που γνώρισα και τις στιγμές που έζησα στο τμήμα, τα κρατάω για τον εαυτό μου…Αφήστε που συγκινούμαι τώρα που τα σκέφτομαι…Άντε, καλή αντάμωση!

*Συνήθης «πρακτική» των παππούδων και γιαγιάδων στα χωριά είναι να λένε τα τρία τελευταία ψηφία του τηλεφώνου τους κι όχι τον δεκαψήφιο αριθμό, λες κι οι τηλεφωνητές είμαστε κοντοχωριανοί τους!



ασκησεις ορθοφωνιας

Στην Ελλάδα αν πεις σε κάποιον τη λέξη «φωνητική», στο μυαλό του θα έρθει αμέσως το τραγούδι, τα μουσικά ριάλιτι κι η… Julie Massino! 🙂 Στο blog αυτό όμως μιλάμε μόνο για γλωσσολογία κι έτσι θα σπεύσω να ξεκαθαρίσω ότι για την επιστήμη η «φωνητική» είναι κάτι άλλο. Πρόκειται για τη μελέτη των γλωσσικών ήχων.

η ultimate δασκάλα φωνητικής!

η ultimate δασκάλα φωνητικής!

Αντικείμενο της φωνητικής λοιπόν είναι μόνο οι ήχοι κι όχι η σημασία τους ή ο ρόλος που παίζουν σε μια γλώσσα. Κι αυτό γιατί υπάρχουν άλλοι τομείς της γλωσσολογίας που καλύπτουν τα πεδία αυτά. Οι επιστήμονες που ασχολούνται με τη φωνητική παρατηρούν και περιγράφουν τους φθόγγους μιας γλώσσας, τις μικρότερες δηλαδή μονάδες ομιλίας. Κατά τη φωνητική γλωσσολογική ανάλυση βέβαια δεν μελετώνται μόνο ένας-ένας οι φθόγγοι αλλά και η αλληλοδιαδοχή τους.

Για την ακρίβεια η φωνητική ασχολείται πρώτα απ’ όλα με τα φωνητικά όργανα του ανθρώπινου σώματος: τις φωνητικές χορδές, την τραχεία, τα χείλη κ.τ.λ. Επίσης ασχολείται με τον τρόπο που σχηματίζονται οι φθόγγοι. Όταν για παράδειγμα το πίσω μέρος της γλώσσας ακουμπάει το πίσω μαλακό μέρος του ουρανίσκου (υπερώα) σχηματίζονται τα υπερωϊκά σύμφωνα [k], [g], [x], [γ] και [ŋ]*. Η επιστήμη ενδιαφέρεται ακόμα για το πώς φτάνουν οι ήχοι στο αυτί του ακροατή μέσω των ηχητικών κυμάτων, αλλά και το πώς εκείνος τα προσλαμβάνει και τα κατανοεί. Οι γλωσσολόγοι χρησιμοποιούν μάλιστα τα τελευταία χρόνια και όργανα που τους βοηθούν να αναλύσουν τους φθόγγους ακριβέστερα. Τέλος ασχολούνται και με την εξέλιξη των φθόγγων μέσα στην ιστορία μιας γλώσσας. Στην ελληνική λόγου χάρη, το γράμμα /η/ μέχρι τον 6ο αιώνα αναπαριστούσε τον ήχο [ē] δηλαδή κάτι σαν «εε». Έκτοτε βέβαια προφέρεται [i].

Όπως ίσως μαντεύετε, χάρη στην επιστήμη της φωνητικής διαθέτουμε το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο για το οποίο έγινε λόγος σε προηγούμενο post. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που διαθέτει ένας γλωσσολόγος, γιατί χρησιμοποιώντας το μπορεί να καταγράψει τους ήχους κάθε ανθρώπινης γλώσσας. Τη χρησιμότητά του βέβαια μπορείτε να διαπιστώσετε κι εσείς (χωρίς να είστε γλωσσολόγοι!) αν ξεκινήσετε να μαθαίνετε μια νέα γλώσσα. Η φωνητική μεταγραφή θα σας βοηθήσει στην προφορά περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο!

* Με το σύμβολο [ŋ] καταγράφεται φωνητικά το ανεπαίσθητο «ν» που ακούγεται όταν προφέρουμε τη λέξη άγχος [áŋxos]. Το  «ν» αυτό δεν καταγράφεται βέβαια στη γραπτή ελληνική!