i love linguistics!


εισαι γυναικα; τοσο το καλυτερο (;) vol.2

Άντρες και γυναίκες, είμαστε όλοι άνθρωποι. Με τη λέξη «άνθρωπος» δεν δηλώνουμε το φύλο (η λέξη είναι ουδέτερη ως προς αυτό) ή τουλάχιστον δεν θα έπρεπε να το δηλώνουμε! Το λέω αυτό γιατί στη γλώσσα μας χρησιμοποιούμε τη λέξη «άνθρωπος» για να «δείξουμε» κυρίως τον άντρα. Αν εγώ σας πω «Πέρασε ένας άνθρωπος με ένα ποδήλατο» , κατά 99,9% θα σχηματίσετε στο μυαλό σας την εικόνα ενός άντρα με ποδήλατο. Αν πάλι πω «Κοίτα εκείνο τον άνθρωπο με το μπλε παντελόνι» το βλέμμα σας θα αναζητήσει έναν άντρα κι όχι μια γυναίκα. Αν τέλος πω «Κοίτα εκείνο τον άνθρωπο με τη μπλε φούστα» ή που θα αναζητήσετε έναν άντρα με φούστα (!) ή που θα με δουλέψετε για τη «λανθασμένη» πρόταση που σχημάτισα!

Οι γυναίκες λοιπόν συχνά δεν «φαίνονται»  στη γλώσσα. Άλλη μια απόδειξη, τα θηλυκά επαγγελματικά. Μια γυναίκα είναι γιατρός, δικηγόρος, βουλευτής, όπως ακριβώς κι ένας άντρας συνάδελφος της. Αν πεις σε κάποιον «Το παιδί του Γιώργου έγινε γιατρός» το πιο πιθανό είναι να υποθέσει ότι ο γιος του Γιώργου έγινε γιατρός. Αν πει βέβαια «Το παιδί του έγινε γιατρίνα!» τότε να που φαίνεται και η γυναίκα στη γλώσσα! Καμία γυναίκα όμως δε θα σου πει ότι είναι γιατρίνα, δικηγορίνα ή βουλευτίνα (παρόλο που αυτές οι λέξεις υπάρχουν στο λεξιλόγιό μας) γιατί είναι λέξεις αρνητικά φορτισμένες που κρύβουν ειρωνεία και υποτίμηση. Σκεφτείτε πως η φράση «Άλλα αντ’ άλλων μας τα είπε η γιατρίνα σου!» στέκει περισσότερο στο λόγο, αντίθετα απ’ τη φράση «Είναι μια εξαίρετη γιατρίνα!».

Ακόμα πιο ξεκάθαρο για το υποτιμητικό του πράγματος είναι το παράδειγμα του ουσιαστικού «ο/η γραμματέας». Στο μυαλό μας «η γραμματέας» είναι τίτλος κατώτερος από «τον γραμματέα» και θα σας το αποδείξω: Η γραμματέας του υπουργείου στο μυαλό μας είναι μια κυρία που έχει γραφείο στην είσοδο του γραφείου του/της υπουργού, σηκώνει τα τηλέφωνα, βγάζει φωτοτυπίες, δακτυλογραφεί κτλ, ενώ ο γραμματέας του υπουργείου είναι…κάτι σαν τον Ζαχόπουλο στο Πολιτισμού! Λύνει και δένει!

Η γυναίκα στο λόγο λοιπόν μοιάζει να απαρνιέται το θηλυκό για να μπορέσει να κερδίσει το κύρος που οι άντρες εξ ορισμού διαθέτουν. Δεν είναι τυχαίο που πολλές κυρίες επιλέγουν να χρησιμοποιούν το επώνυμο του συζύγου τους (παρόλο που δεν είναι πια υποχρεωτικό). Όσες παντρεμένες αντισταθήκατε βέβαια σθεναρά στην αλλαγή του πατρικού σας ονόματος, καλό είναι να γνωρίζετε ότι το επίθετο σας δηλώνει από μόνο του ότι ανήκετε ή κατάγεστε από έναν άντρα·τον μπαμπά σας! Αν δηλαδή ο μπαμπάς είναι Χατζής, στη γενική κάνει «του Χατζή». Το επίθετο της κόρης του είναι αυτή η γενική  (του) «Χατζή», που συντακτικά χαρακτηρίζεται γενική κτητική (κτήμα του μπαμπά λοιπόν!) ή της καταγωγής (και η μαμά….δεν κατάγομαι κι από τη μαμά;!)



φιλουθκια!

Πρόσφατα μιλούσα με έναν φίλο, του οποίου ο Κύπριος γείτονας έβαλε καταλάθος φωτιά στο διαμέρισμά του. Ο τύπος έντρομος είχε βγει το πρωί στο μπαλκόνι και φώναζε κάτι για τον «τζισβέ» του (δηλαδή το μπρίκι του). Ο φίλος μου αφού μου αφηγήθηκε το περισταστικό, αναφώνησε «Τι γλώσσα κι αυτή ε;!» κι όταν του απάντησα «Δεν είναι άλλη γλώσσα, αλλά ελληνική διάλεκτος, σαν τη δική σου τη θεσσαλική!» έμεινε να με κοιτάει…

Η Κυπριακή ανήκει στα νότια ιδιώματα της ελληνικής και μάλιστα στη νησιωτική ζώνη του ίντα *. Οι Κύπριοι στην καθημερινότητα τους μιλούν τη διάλεκτο, όμως στο σχολείο διδάσκονται την κοινή νέα ελληνική (την ίδια με εμάς!), την οποία χρησιμοποιούν επιπλέον σε επίσημες περιστάσεις στο γραπτό και προφορικό λόγο. Η κυπριακή διάλεκτος απ’την άλλη δεν διαθέτει γραμματικές και λεξικά, ούτε καν ορθογραφία. Ωστόσο για τους Κύπριους η διάλεκτος τους είναι η φυσική τους γλώσσα, ενώ η νέα ελληνική (η νόρμα) τους φαίνεται τεχνητή μιας κι απέχει πολύ από την καθημερινή γλώσσα επικοινωνίας τους.

Δυο βασικά χαρακτηριστικά της κυπριακής είναι η διατήρηση του τελικού -ν σε πολλά ονόματα και ρήματα, π.χ. τραπέζιν, τραυούμεν αλλά και η σίγηση των β, γ, δ όταν βρίσκονται ανάμεσα σε φωνήεντα, π.χ. φοούμαι=φοβούμαι. Στο λεξιλόγιο της κυπριακής συναντάμε πολλούς αρχαϊσμούς, π.χ. ορτσούμαι=χορεύω (από το αρχαίο ορχούμαι), αλλά και δάνεια:  παλαιά γαλλικά -μιας κι η Κύπρος από το 1911 ήταν φραγκικό κρατίδιο-όπως το κουφουρκιάζω=παρηγορώ (από το coumfortar), ιταλικά και βενετικά-λόγω της Ενετοκρατίας που ακολούθησε- όπως κουρτέλλα=μαχαίρι (από το coltella), τουρκικά -λόγω Τουρκοκρατίας- όπως καΐσ̌ιν=παγίδα (από το kayış) και τέλος αγγλικά -λόγω της παρουσίας των άγγλων από το 1878- όπως σέντερ=αποστολέας (από το sender).

(Αsterix στα Κυπριακά)

*όπως κι οι Κρητικοί, αντί για «τι» ρωτάνε με το «ίντα».



504 χιλιομετρα βορεια της αθηνας

Σε παλιότερο post σας είχα εξηγήσει ότι για να γίνει κανείς γλωσσολόγος στην Ελλάδα, το πρώτο βήμα που πρέπει να κάνει είναι να μπει σε ένα φιλολογικό τμήμα και να επιλέξει στο 3ο έτος σπουδών την κατεύθυνση της γλωσσολογίας. Επόμενο βήμα είναι βέβαια να κάνει ένα μεταπτυχιακό (ή και διδακτορικό) πάνω σε κάποιον κλάδο της επιστήμης. Αν επιλέξει την Ελλάδα για τις μετά το πτυχίο σπουδές, θα πρέπει να πάρει μια μεγάλη απόφαση: Σε ποιας πόλης το φιλολογικό τμήμα να πάει;

Ας το κάνω πιο συγκεκριμένο. Είσαι ένας πατρινός πτυχιούχος της φιλολογίας Φλώρινας με ειδίκευση στη γλωσσολογία. Θέλεις να κάνεις μεταπτυχιακό στη θεωρητική γλωσσολογία και σκέφτεσαι να πας είτε στην Αθήνα είτε στη Θεσσαλονίκη. Σιγά το δίλημμα-θα σκεφτεί κανείς-! Η θεωρητική γλωσσολογία θα είναι παντού ίδια, οπότε σκέψου μόνο ποια πόλη σου αρέσει περισσότερο!

Λάθος! Η γλωσσολογία στην Ελλάδα είναι χωρισμένη άτυπα σε δύο στρατόπεδα. Από τη μια είναι η γλωσσολογία του Πανεπιστημίου Αθηνών κι από την άλλη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Φυσικά δεν αναφέρομαι σε άλλη μια επιφανειακή κόντρα Αθήνας-Θεσσαλονίκης, για το ποια είναι πρωτεύουσα και ποια δευτερεύουσα (!) στην επιστήμη της γλωσσολογίας. Μιλάω για δυο εντελώς διαφορετικές οπτικές πάνω σε βασικά ζητήματα της γλώσσας, που έχουν ως αποτέλεσμα δύο διαφορετικές γλωσσολογίες στην Ελλάδα! Για παράδειγμα στην Αθήνα ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει για την ιστορική ορθογραφία ότι δεν πρέπει να αλλάξει ποτέ γιατί αποτελεί «λεπτή πνευματική άσκηση» που δείχνει την ετυμολογία κάθε λέξης, ενώ στην Θεσσαλονίκη ο Παπαναστασίου λέει «ότι η εισαγωγή ορθογραφικών ρυθμίσεων ή τροποποιήσεων δεν θίγει την ουσία της γλώσσας» και χαρακτηρίζει ακραίους όσους δείχνουν υπέρμετρο σκεπτικισμό πάνω στην ορθογραφική αλλαγή.

Κι επανέρχομαι στο παράδειγμα του πατρινού φοιτητή (ο οποίος είναι αυτός που την πληρώνει στο τέλος!). Στη φιλολογία της Φλώρινας έμαθε τη «θεσσαλονικιώτικη» (να το πω απλά) γλωσσολογία. Αν θελήσει να δώσει εξετάσεις σε μεταπτυχιακό της Αθήνας, πρέπει να ξεχάσει πολλά από αυτά που ήξερε και να τα μάθει αλλιώτικα, για να συμβαδίζει με την «αθηναϊκή» γλωσσολογία. Κι αν θέλει να δώσει στο Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών για να μπει σε όποιο μεταπτυχιακό της Ελλάδας θέλει (ακόμα και της Θεσσαλονίκης!) πρέπει και πάλι να ξεχάσει ότι ήξερε, γιατί στις εξετάσεις του ΙΚΥ διαβασμένος είναι μόνο ο «αθηναϊκά» διαβασμένος!



γεωργιου speaking!

tape recorderΟι γλωσσολόγοι στην προσπάθειά τους να μελετήσουν μια γλώσσα και τους ομιλητές της, χρησιμοποιούν τη μέθοδο μαγνητοφώνησης-απομαγνητοφώνησης. Παίρνουν λοιπόν ένα μαγνητοφωνάκι και καταγράφουν συνομιλίες ομιλητών. Έπειτα τις απομαγνητοφωνούν, κάθονται δηλαδή και γράφουν όλο το μαγνητοφωνημένο κείμενο σε χαρτί, σημειώνοντας όμως κι ορισμένα σύμβολα που τους διευκολύνουν στην έρευνα.

Ακούστε τον παρακάτω διάλογο και μετά πατήστε στο link Απομαγνητοφωνημένος Γεωργίου! για να δείτε την απομαγνητοφώνηση του:

Τα σύμβολα που χρησιμοποιήθηκαν στην παραπάνω απομαγνητοφώνηση -με σειρά εμφάνισης- είναι:

h αναπνοή του ομιλητή

: δείχνει «επιμίκυνση» είτε της αναπνοής είτε κάποιου ήχου

όταν τονίζεται ανοδικά η συλλαβή

(1) παύση ενός δευτερολέπτου (πάνω-κάτω!)

(3) παύση τριών δευτερολέπτων

(μπλα μπλα) το εκφώνημα σε παρένθεση είναι ακατανόητο

// στο σημείο αυτό διακόπτεται η ομιλήτρια από τον άλλο ομιλητή

[μπλα μπλα] το εκφώνημα σε αγκύλες δείχνει από ποιο ως ποιο σημείο ακούμε ταυτόχρονα τους δυο ομιλητές μιας, κι ο ένας διέκοψε τον άλλο

/ ο ομιλητής αυτοδιορθώνεται

Αφιερωμένο στη V.T.!!!



ασκηση για το σπιτι!
Νοέμβριος 16, 2009, 17:49
Filed under: plus | Ετικέτες: ,

Δείτε- μα πάνω απ’όλα ακούστε- προσεκτικά το παρακάτω video (για δική σας ευκολία μιλάει μόνο ένα άτομο) και απομαγνητοφωνήστε το! 😀



ζαχαροπλαστης ηταν ο μπαμπας σου;

Εδώ και πολλά χρόνια (και δυο και τρεις φορές τη σεζόν!) ο ΑΝΤ1 παίζει σε επανάληψη το επιτυχημένο σίριαλ «Καφέ της Χαράς». Αποκλείεται μετά από τόσες επαναλήψεις να μην έχει πάρει το μάτι σας τον Φατσέα, εκείνο τον ήρωα της σειράς που κάνει διαρκώς λανθασμένη χρήση της ελληνικής, στην προσπάθειά του να μιλήσει λογιότερα! Πολλές φορές μάλιστα, όταν οι συγχωριανοί του τον διορθώνουν, σπεύδει να δώσει την ετυμολογία της λέξης που χρησιμοποίησε για να τους κλείσει τα στόματα τους αμόρφωτους! Όταν, για παράδειγμα, κάποια στιγμή του κάθονται πολλά λεφτά αυτοανακηρύσσεται «μεθυστάνας», μιας και μεθάει από τα πλούτη!

Η ορθή χρήση της λέξης βέβαια είναι «μεγιστάνας», εκείνος δηλαδή που είναι πρώτος σε ορισμένο τομέα π.χ. ο μεγιστάνας των πετρελαίων. Προέρχεται μάλιστα από την ελληνιστική λέξη «μεγιστάν». Ο Φατσέας ωστόσο όχι μόνο έδωσε λανθασμένη ετυμολογία της λέξης, αλλά ,λόγω αυτής της ετυμολογίας, άλλαξε και την ίδια τη λέξη. Όσο περίεργο κι αν σας φαίνεται, τέτοιου είδους λάθη (όχι βέβαια τόσο κραυγαλέα) κάνουμε συχνά όλοι μας!

hand kissingΥπάρχουν λοιπόν λέξεις που μας είναι ανοικείες, τις οποίες ετυμολογούμε λάθος, με μορφές που μας είναι οικείες και τις φέρνουμε έτσι στα μέτρα μας (παρετυμολογία). «Γύρισε και μου είπε: Τα μάτια σου λάμπουν σαν τον ήλιο…Θεέ μου τι κοινότυπο!». Η φίλη μας εδώ χρησιμοποιεί τη λέξη «κοινότυπο» κι αν της ζητήσεις να σου πει από που βγαίνει αυτό, με ευκολία θα απαντήσει από το κοινός+τύπος, δηλαδή ο ίδιος τύπος. Η σωστή χρήση βέβαια θα ήταν  «κοινότοπο», σκέψεις δηλαδή χωρίς πρωτοτυπία, από τη λόγια λέξη  κοινοτοπ(ία) -ος. Άλλο παράδειγμα είναι η λέξη «ελλιποβαρής» που χρησιμοποιούμε συχνά, θεωρώντας ότι προέρχεται από το ελλιπής(=αυτός που δεν είναι πλήρης)+βάρος. Το σωστό είναι «λιποβαρής» από το λιπο (θέμα του αρχαιοελληνικού ρήματος λείπω) + βάρος.

Το να αρχίσω βέβαια εγώ σαν καθηγήτρια (!) να βρίζω κάποιον που αντί για πετρελαϊκός είπε πετραλαϊκός παρετυμολογώντας το, είναι λάθος προσέγγιση. Εννοείται ότι πρέπει να επισημάνω το σωστό, όμως πρέπει να ερμηνεύσω και το λάθος. Και σαν μπερδεμένη καθηγήτρια που είμαι (λόγω ειδίκευσης πάντα!) οφείλω να αναγνωρίσω σε οποιοδήποτε συχνό λάθος μια πιθανή γλωσσική αλλαγή. Για του λόγου το αληθές, αν ψάξετε σε ένα σύγχρονο λεξικό τον λανθασμένο όρο «αποθανατίζω», θα τον βρείτε δίπλα στο σωστό «απαθανατίζω»! Η γλωσσική αλλαγή λοιπόν έχει αρχίσει και το «αποθανατίζω» μια μέρα των ημερών θα βγει νικητής!



μαθηματα φλερτ!
Νοέμβριος 12, 2009, 21:02
Filed under: plus