i love linguistics!


Concentrate on what cannot lie … the evidence

Στη φοιτητική μου ζωή έχω περάσει στιγμές άπειρου καψίματος, είτε παίζοντας κάποιο adventure game (με την ευκαιρία σας προτείνω το Syberia που είναι παλιό αλλά πολύ «μπροστά») είτε παρακολουθώντας CSI Las Vegas. Υπήρξε μάλιστα ένα διάστημα που η σειρά με είχε επηρεάσει τόσο ώστε να σκέφτομαι τι καλά θα ήταν να είμαι δικαστική ή δικανική ή εγκληματολογική(;)γλωσσολόγος (υπάρχει διαφωνία για το πως αποδίδεται ο όρος forensic linguistics στα ελληνικά). Η ιδέα μου αυτή βέβαια εγκαταλείφθηκε σύντομα για πολλούς λόγους, κυριότερος από τους οποίους είναι ότι αν γίνεις forensic linguist, θες δε θες είσαι περίπου μπάτσος! 😛

Υπάρχουν διάφορα πεδία έρευνας που αφορούν τον κλάδο αυτό της εφαρμοσμένης γλωσσολογίας. Τα πιο βαρετά θεωρώ είναι η μελέτη της γλώσσας των νομικών κειμένων (από πράξεις του Κοινοβουλίου μέχρι διαθήκες) και η προσπάθεια να γίνει η νομική ορολογία πιο κατανοητή στον απλό κόσμο. Λίγο περισσότερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη της γλώσσας που χρησιμοποιείται στις νομικές διαδικασίες, όπως η γλώσσα της παρουσίασης αποδεικτικών στοιχείων, η γλώσσα των τεχνικών συνέντευξης κτλ.

Την καλύτερη δουλειά την κάνει κατά τη γνώμη μου εκείνος ο γλωσσολόγος που προκειμένου να εξιχνιάσει ένα έγκλημα, αναζητά τις αποδείξεις στη γλώσσα. Αυτός μελετά την ιδιόλεκτο του ατόμου για να βεβαιωθεί κατά πόσον το άτομο αυτό είπε ή έγραψε κάτι που αποτελεί αποδεικτικό στοιχείο. Μελετά δηλαδή το λεξιλόγιο, τις ιδιωματικές φράσεις, την προφορά, την ορθογραφία, τη γραμματική κτλ.

Από τις πιο πρόσφατες περιπτώσεις εξιχνίασης εγκλήματος με τη βοήθεια γλωσσολόγων είναι η υπόθεση της Julie Turner, η οποία αφού εξαφανίστηκε, έστειλε δύο sms στον σύντροφό της. Τα μηνύματα αυτά μοιάζαν ύποπτα  όχι μόνο λόγω περιεχομένου αλλά και εκφοράς λόγου. Αφού τα σύγκριναν με παλιότερα μηνύματά της Julie κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι δεν τα έστειλε εκείνη. Ερευνώντας ανακάλυψαν τον άντρα που το έκανε. Την είχε δολοφονήσει με όπλο και έκρυβε το σώμα της σε ένα βαρέλι…

Advertisements


oui jean claude!

Ο παπάς της ενορίας είναι ένας τριαντάρης μοσχαναθρεμένος με ασυνήθιστα ψιλή φωνή. Χάρη σ’αυτό το τελευταίο του χαρακτηριστικό έχει καταγραφεί για τα καλά στη μνήμη μου, παρόλο που δεν τον ακούω παρά μόνο για πέντε λεπτά κάθε χρόνο στην ανάσταση. Ο παπάς αυτός φέτος πρωτοτύπησε. Εμφανίστηκε στο «ποίμνιο» του να ψάλλει το «Χριστός ανέστη» με βαριά φωνή νταλικέρη, κάνοντας όλες τις γιαγιάδες να αναρωτιούνται πώς βάρυνε έτσι!

Οι διαταραχές της επικοινωνίας πάντως αντιμετωπίζονται στις μέρες μας με τη βοήθεια λογοθεραπευτών και ψυχογλωσσολόγων. Εκτός της συγκεκριμένης διαταραχής φωνής που ανέφερα, υπάρχουν και άλλες όπως η αφωνία, η βραχνή φωνή, η εφηβοφωνία (εκείνη περίεργη φάση που περνούσαν οι συμμαθητές μας). Υπάρχουν ακόμα διαταραχές στην άρθρωση (όταν π.χ. κάποιος απαλείφει τον ήχο του «ρ» ή τον αντικαθιστά με κάποιον άλλο), ο τραυλισμός (κατά τον οποίο είτε διακόπτεται απότομα η ομιλία χωρίς λόγο, είτε επιμηκύνεται κάποιος ήχος, είτε επαναλαμβάνεται), αλλά και διαταραχές του λόγου στις οποίες το άτομο δυσκολεύεται στη χρήση της γλώσσας.

Οι διαταραχές της επικοινωνίας οφείλονται συνήθως σε αναπτυξιακή καθυστέρηση, σε δυσλειτουργίες των οργάνων, στην ανωριμότητα ή την ανεπάρκεια γλωσσικού προτύπου. Οι μελέτες που γίνονται για την αποκατάσταση των διαταραχών, σε συνδυασμό με τις λογοθεραπευτικές μεθόδους, έχουν βοηθήσει πάρα πολλούς ανθρώπους. Ο παπάς βέβαια -απ’ότι άκουσα από μια γριά- πρέπει να πείραξε απλώς τα μπάσα στο ηχοσύστημα…!



put the blame on mame

Τον τελευταίο μήνα μαζί με τα αγαπητά μου μαθητούδια προσπαθούμε να μαζέψουμε τα ασυμμάζευτα! Η επανάληψη στα αρχαία είναι αποκαλυπτική για την αναποτελεσματικότητα των διδακτικών μεθόδων που χρησιμοποίησα εγώ κι οι καθηγητές τους στο σχολείο όλη τη χρονιά…Σαν αποτέλεσμα βλέπω τα παιδάκια να τραβάνε τα μαλλιά τους και να λένε «Ποιος @#$%& ανακάλυψε τη γραμματική;!»

Κάποιοι φαντάζονται ότι οι αρχαιολόγοι μαζί με όλα τ’άλλα ξέθαψαν και κάποιον πάπυρο ή πλάκα στον οποίο ένας @#$%& αρχαίος κατέγραψε κανόνες γραμματικής! Η αλήθεια είναι ότι αν κάποιος φταίει, αυτοί είναι οι αλεξανδρινοί γραμματικοί κι όχι οι αρχαίοι -αλεξανδρινή ονομάζεται η περίοδος από το 323 π.Χ., που πέθανε ο Μ.Αλέξανδρος, μέχρι το 31 π.Χ., που η Ρώμη κυριάρχησε σε όλο τον κόσμο-.

Οι λόγιοι αυτοί και οι σύγχρονοί τους μιλούσαν την ελληνιστική κοινή, μια γλώσσα αρκετά διαφοροποιημένη από την αττική διάλεκτο των αρχαίων κλασικών. Αυτή η διαφορετικότητα θεωρήθηκε γλωσσική παρακμή κι έτσι οι αλεξανδρινοί πιστεύοντας ότι η αττική διάλεκτος είναι η γλώσσα πρότυπο που πρέπει να ακολουθήσουν, έσπευσαν να μελετήσουν αρχαία κείμενα. Κατέγραψαν λοιπόν τα φωνητικά και μορφολογικά στοιχεία της αττικής διαλέκτου και πρώτοι μίλησαν για τα «μέρη του λόγου» και τις υποκατηγορίες τους. Η πρώτη γνωστή γραμματική είναι η «Γραμματική Τέχνη» του Διονυσίου του Θρακός που γράφτηκε το 100 π.Χ.

Οι μαθητές βέβαια μπορούν να σιχτιρίζουν περισσότερο τους γραμματικούς της Αναγέννησης παρά τους αλεξανδρινούς, γιατί εκείνοι πρώτοι έγραψαν γραμματικές παιδαγωγικού χαρακτήρα.



ετυμοι;!

Όταν είμαι με φίλους που δείχνουν κάποιο ενδιαφέρον για τη γλώσσα, δεν γλιτώνω ποτέ ερωτήσεις του τύπου «από που προέρχεται η τάδε λέξη;». Τώρα που το σκέφτομαι, σε οποιονδήποτε κι αν πω ότι ασχολούμαι με τη γλωσσολογία, συνήθως μια τέτοια ερώτηση μου κάνει! Επομένως η ετυμολογία, η προέλευση δηλαδή μιας λέξης, ο τρόπος σχηματισμού, η εξέλιξή της, είναι εκείνη που κυρίως μας απασχολεί.

Το ενδιαφέρον αυτό νομίζω ότι έχει μία εξήγηση: την αναντιστοιχία της γραπτής με την προφορική ελληνική! Όσοι κάνουν ορθογραφικά λάθη θέλουν να μάθουν γιατί την πάτησαν. Η ετυμολογία λοιπόν τους δίνει την απάντηση.

Έτυμο ονομάζεται η γλωσσική μορφή από την οποία προκύπτει μία νεότερη, π.χ. η λέξη «σχήμα» προέρχεται από το θέμα σχη- του αρχαίου ρήματος ἔχω. Συχνά τα ορθογραφικά μας λάθη προέρχονται από λανθασμένη ετυμολογία. Γράφουμε για παράδειγμα «επιοικής» αντί «επιεικής» πιστεύοντας ότι έχει κάποια σχέση με το «οίκος».

Το σοβαρότερο ατόπημα από γλωσσολογικής πλευράς πάντως είναι η ετυμολογική πλάνη, στην οποία υπέπεσαν κατά καιρούς και διάσημοι γλωσσολόγοι (βλέπε Μπαμπινιώτης)! Πρόκειται για την τάση να θεωρείται η αρχική σημασία ή μορφή μιας λέξης ως σωστή ενώ η τωρινή να αποτελεί φθορά, π.χ η επιμονή του Μπαμπινιώτη να συνηθίσουμε ότι η λέξη «αγόρι» γράφεται κανονικά με «ω» από το αρχαίο «άωρος». Ακόμα κι αν το ετυμολόγησε σωστά (ειλικρινά δεν έχω ιδέα!), υπάρχει καμία περίπτωση ρε αγόρι μου να αρχίσουμε πίσω πίσω τα «αγώρι» με ω;!!



παπουτσι απ’τον τοπο μου!

Ανατρέχοντας κανείς σε παλιότερες αναρτήσεις μου διαπιστώνει ότι δεν αναφέρομαι και πολύ συχνά σε Έλληνες γλωσσολόγους. Κακώς έχω γράψει μόνο κάτι ψιλά για τον Μπαμπινιώτη, το Χριστίδη, τον Παπαναστασίου -κάποια στιγμή πρέπει να γίνω πιο αναλυτική!-.Θεωρώ τεράστια παράλειψή μου πάντως που δεν έχω αναφερθεί ποτέ στον Αχιλλέα Τζάρτζανο. Γι’αυτό επανορθώνω αμέσως!

Γεννήθηκε στον Τύρναβο το 1873 και πέθανε το 1946. Υπήρξε διδάκτωρ φιλολογίας, Ελληνοδάσκαλος, Σχολάρχης, καθηγητής Γυμνασίου και Διδασκαλείου, Γενικός Επιθεωρητής Σχολείων, Εκπαιδευτικός Σύμβουλος, συγγραφέας διαφόρων επιστημονικών πραγματειών, γλωσσικών, λαογραφικών και διδακτικών βιβλίων-σημαντικότερο από τα οποία η «Νεοελληνική σύνταξις» (1928)-. Γι’αυτά τα τελευταία ο Τζάρτζανος είναι φυσικά γνωστός σε όσους ασχολούνται με τη φιλολογία. Τον γνωρίζουν βέβαια (κι ας μη το συνειδητοποιούν ακόμη) όσοι πέρασαν από τη θεωρητική κατεύθυνση ή τέλος πάντων όσοι διδάχτηκαν εκείνο το μικρό πράσινο βιβλιαράκι της λατινικής γραμματικής του ΟΕΔΒ! Δικό του πόνημα κι αυτό.

Κάθε δυο χρόνια προς τιμήν του γίνεται στη γενέτειρά του ένα συνέδριο γλωσσικού ενδιαφέροντος, τα «Τζαρτζάνεια», που συνδιοργανώνουν ο Δήμος Τυρνάβου, η νομαρχία Λάρισας, ο Σύνδεσμος φιλολόγων Λάρισας και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Το θέμα του φετινού 3ου συνεδρίου είναι «Ελληνική γλώσσα και νέες τεχνολογίες» . Οι εγγραφές πραγματοποιούνται την Παρασκευή 7 Μαϊου στις 18.00 στο Δημοτικό θέατρο Τυρνάβου (Μαξίμ). Και το καλύτερο…είναι δωρεάν! Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως υπολείπεται κάπου σε σχέση με τα άλλα συνέδρια τα οποία ακριβοπληρώνεις. Το αντίθετο! Τα δύο προηγούμενα «Τζαρτζάνεια» μου άφησαν τις καλύτερες εντυπώσεις!

Για να πάρετε μια γεύση, δείτε το πρόγραμμα!

update (ή αλλιώς «σχολιάκι μετά το πέρας του συνεδρίου»): Ακριβοθώρητοι έλληνες γλωσσολόγοι όλων των Πανεπιστημίων, εδώ γίνεται κάτι καλό… μπορούν να σας το επιβεβαιώσουν εκείνοι οι συνάδελφοι σας που παίρνουν κάθε φορά μέρος.



psycho killer qu’est-ce que c’est?

Η γλώσσα εκτός των άλλων έχει θεωρηθεί και κομβικό ψυχολογικό φαινόμενο. Υπάρχει λοιπόν σίγουρα σχέση ανάμεσα στα γλωσσικά και τα ψυχολογικά φαινόμενα. Για τη μελέτη της σχέσης αυτής έγινε πριν 60 χρόνια το πάντρεμα της γλωσσολογίας με την ψυχολογία.

Το 1951 λοιπόν συναντήθηκαν γλωσσολόγοι και ψυχολόγοι για να δουν πώς μπορεί η πειραματική ψυχολογία και η θεωρία της πληροφορίας να συμβάλουν στη μελέτη της γλωσσικής επικοινωνίας (αργότερα βέβαια μπήκαν στο παιχνίδι κι άλλες θεωρίες όπως του Chomsky και των γνωστικών). Από τη συνάντηση αυτή γεννήθηκε ο νέος κλάδος της ψυχογλωσσολογίας που μελετά τη σχέση της γλωσσικής συμπεριφοράς και των ψυχολογικών διεργασιών που βρίσκονται πίσω από αυτή τη συμπεριφορά. Για να γίνει κατανοητό σκεφτείτε ότι όλο και κάποιες διεργασίες γίνονται μέσα μας για να φτάσουμε στο σημείο να αρχίσουμε τα μπινελίκια!

Τα φαινόμενα που μελετά η ψυχογλωσσολογία είναι πάνω κάτω η ανάπτυξη της προφορικής και γραπτής γλώσσας, η παραγωγή και κατανόηση της ομιλίας και της γραφής , η εκμάθηση της δεύτερης γλώσσας, η διγλωσσία, η επίδραση της γλώσσας σε νοητικές διεργασίες (π.χ. στη μνήμη), τα  παθολογικά φαινόμενα γλωσσικής επικοινωνίας (π.χ. δυσλεξία) αλλά και η απόκτηση ικανοτήτων γλωσσικής επικοινωνίας στα ζώα!