i love linguistics!


επισημη αγαπημενη

Σε ένα μάθημα στο πανεπιστήμιο ανοίξαμε κουβέντα για τις αλλαγές που ανακοίνωσε η Διαμαντοπούλου στους Δελφούς. Κάποια στιγμή ο καθηγητής προκειμένου να ενισχύσει την οργή μας εναντίον της υπουργού (η οποία είχε εκφραστεί πάνω κάτω απ’όλους μας) αναφέρθηκε και στην παλιά εκείνη πρότασή της -ως ευρωβουλευτίνας νομίζω τότε- να γίνουν τα αγγλικά η δεύτερη επίσημη γλώσσα του κράτους. Αμέσως το τμήμα ξεσηκώθηκε! «Την κάναμε και υπουργό παιδείας!»… Εγώ προτίμησα στο σημείο αυτό να μη μιλήσω, για να προσέξω τις αντιδράσεις των γύρω μου. Αποτέλεσμα της παρατήρησης είναι αυτό το post.

Αρχικά να ξεκαθαρίσω ότι επίσημη ονομάζεται εκείνη η γλώσσα που είναι νομοθετικά κατοχυρωμένη ως η γλώσσα της διοίκησης του κράτους. Η επίσημη συνήθως συμπίπτει με την εθνική γλώσσα, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας.  Υπάρχουν βέβαια και λαοί που μιλούν διαφορετική γλώσσα από αυτήν που χρησιμοποιεί το κράτος. Ακόμα υπάρχουν κράτη με περισσότερες από μία επίσημες, όπως η Νότια Αφρική και κράτη χωρίς επίσημη γλώσσα, όπως οι Η.Π.Α. ή η Σουηδία. Απ’ όλα αυτά αντιλαμβάνεστε ότι η επίσημη γλώσσα δεν είναι η γλώσσα που μιλάμε στην καθημερινότητά μας, ούτε αυτή που διδάσκεται στα σχολεία σαν πρώτη γλώσσα. Είναι η γλώσσα της νομοθεσίας, της δικαιοσύνης και της δημόσιας διοίκησης.

Επιστρέφω στην αφορμή του post: Όλοι οι συμφοιτητές μου αντέδρασαν άσχημα στο άκουσμα της πρότασης να γίνει και η αγγλική επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους. Οφείλω να παραδεχτώ ότι στο θέμα της Διαμαντοπούλου αριστεροί, δεξιοί, ακραίοι, κεντρώοι κι αριστεριστές συμφώνησαν ότι η πρόταση αυτή είναι κάτι «κακό». Να που η γλώσσα ενώνει!

Ωστόσο, όπως φαίνεται, αυτό που ονομάζουμε «επίσημη» γλώσσα είναι κάτι θεσμικό κι όχι ουσιαστικό. Δεν νομίζω δηλαδή να ενοχλούσε κανέναν αν οι νόμοι παραδίδονταν στα ελληνικά και τα αγγλικά ή σε ορισμένες περιπτώσεις μόνο στα αγγλικά… Η μόνη αλλαγή που θεωρώ αξιοσημείωτη είναι ότι πιθανότατα θα αυξάνονταν οι ώρες των Αγγλικών στα σχολεία. Αυτό όμως δεν καταλαβαίνω γιατί να είναι απαραίτητα κακό. Εμείς οι Έλληνες δεν είμαστε αυτοί που θεωρούμε τα Αγγλικά εφόδιο ζωής, που πασχίζουμε να πάρουμε πτυχία και που πρήζουμε τα παιδιά μας να ξεμπερδέψουν γρήγορα με αυτά, μπας και κάνουν και τίποτε άλλο δευτερευόντως;

Μήπως τελικά η γλώσσα όχι μόνο ενώνει αλλά και τυφλώνει;

update: Πολλοί ίσως αναρωτιούνται για ποιο λόγο να χρησιμοποιηθεί η Αγγλική έστω και στη νομοθεσία, εφόσον δεν μιλιέται στην Ελλάδα. Φαντάζομαι ότι επιλέχτηκε, γιατί είναι αυτό που λέμε lingua franca. Θα συμφωνήσω πάντως ότι δεν είναι και τόσο χρήσιμη αυτή η αλλαγή. Πιο χρήσιμο θα ήταν πιστεύω να γίνει η Αλβανική δεύτερη επίσημη, ώστε να βοηθήσουμε κι όλους αυτούς τους μετανάστες να καταλάβουν στη μητρική τους θέματα διοίκησης του κράτους στο οποίο ζουν.

Σας αφήνω να αναρωτηθείτε πώς θα αντιδρούσατε σε μία τέτοια πρόταση, ακόμα και τώρα που ξέρετε ότι δεν θα κινδύνευαν τα ελληνικά με την είσοδο μιας δεύτερης επίσημης…

Advertisements


ελληνοφρενεια…

Χτες βράδυ έπεσα πάνω στους «Πρωταγωνιστές» του Σταύρου Θεοδωράκη. Πρόκειται για μια εκπομπή που συνήθως μου αρέσει, όμως η χτεσινή ήταν πολύ κλισέ. Στηρίχτηκε σε δύο πρόσωπα -έναν ακροδεξιό κι έναν αριστερό (με επιφύλαξη αυτό το τελευταίο)- προβάλλοντας τις εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις τους. Εκτός των παράλληλων συνεντεύξεων υπήρχαν και αποσπάσματα από την καθημερινότητά τους. Ο «αριστερός», ντυμένος απλά, ανακατεβότανε με τον κόσμο, έπινε κρασάκι, άκουγε μπουζούκι, έκανε τον dj ενώ ο ακροδεξιός  σοβαρός και κουστουμάτος πήγαινε από τη βουλή στα γραφεία του κόμματος του, έπειτα στις επιχειρήσεις του και μετά στον Άγιο Παντελεήμονα να το παίξει σωτήρας.

Αφού λοιπόν την εκπομπή δεν τη βρήκα και τόσο ενδιαφέρουσα, στάθηκα σε κάτι γλωσσικό που πάντα μου τραβάει την προσοχή! Ο ακροδεξιός διατηρεί την εταιρεία «ελληνική αγωγή» (με σήμα έναν αετό πάνω σε αρχαία κολώνα) στις εγκαταστάσεις της οποίας βρέθηκε για τις ανάγκες των «Πρωταγωνιστών», συνοδεία της διάσημης συζύγου, για να περιμένουν τα παιδιά τους να σχολάσουν. Η εταιρεία είναι ένα ιδιωτικό φροντιστήριο αρχαίων ελληνικών, για όσους ενηλίκους θέλουν να θυμηθούν τα αρχαία ελληνικά, αλλά και για όσους θέλουν να βάλουν τα παιδάκια τους να μάθουν αρχαία από τα 5 τους. Ναι καλά διαβάσατε… Από τα 5 τους.

Ρίχνοντας μια ματιά στο site της σχολής διαπιστώνω ότι οι άνθρωποι αυτοί εμμένουν σε ξεπερασμένες για την επιστήμη απόψεις, όπως το γλωσσικό συνεχές. Να ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από τη διαφήμιση του προσχολικού τμήματος: «Τα παιδιά αντιλαμβάνονται ότι η ελληνική γλώσσα είναι μία και μόνη, ενιαία με συνεχή και λογική εξέλιξη και ότι η δημοτική είναι η νεοελληνική φάση της πανάρχαιας γλώσσας». Η όλη ιδέα της εταιρείας βασίζεται προφανώς και στην πεποίθηση ότι υπάρχουν ανώτερες και κατώτερες γλώσσες και ότι βέβαια η ελληνική βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας. Επίσης υποστηρίζουν ότι η αρχαία είναι η πρότυπη μορφή της γλώσσας μας, την οποία πρέπει να έχουμε σαν οδηγό για να μιλήσουμε, αλλά πρωτίστως να γράψουμε. Δεν χρειάζεται να σχολιάσω κάτι απ’ όλα αυτά. Όσοι με διαβάζετε που και που, θα αντιλαμβάνεστε ότι τίποτα από τα παραπάνω δεν στέκει επιστημονικά.

Το να ενδιαφέρονται κάποιοι ενήλικοι να παρακολουθήσουν ένα τμήμα αρχαίων ελληνικών δεν με βρίσκει αντίθετη (εμένα την ίδια πάντως δεν θα με ενδιέφερε να το κάνω). Το να αναγκάζεις όμως τα παιδιά σου, προτού διδαχτούν καλά καλά νέα ελληνικά, να «διαλεχθώσι ελληνικώς» (που λέει και η «αγωγή») το βρίσκω τουλάχιστον αντιπαιδαγωγικό. Πρόκειται για μια νεκρή γλώσσα με την οποία δεν θα «διαλεχθώσι» ποτέ. Γονείς χαλαρώστε.



ειναι μυθος ειναι μυθος το δασυ-ψιλο μου στηθος

Σε παλιότερο post σας  ξεκαθάρισα ότι αν θέλετε να ρίξετε κάπου το φταίξιμο για τη δυσκολία εκμάθησης των αρχαίων ελληνικών, ρίξτε το στους @#$%^ αλεξανδρινούς! Αυτοί βρήκαν τα κείμενα των αρχαίων ελλήνων που ήταν γραμμένα μόνο με κεφαλαία γράμματα, χωρίς τόνους, πνεύματα και χωρίς καν κενά ανάμεσα στις λέξεις και τα αντέγραψαν με μικρά γράμματα, κενά και σημεία στίξης.

Βέβαια οι άνθρωποι δεν το κάνανε αυτό για να παιδέψουν εμάς τους κατοπινούς, αλλά γιατί με αυτά τα σύμβολα προσπάθησαν να αποδώσουν την αρχαία ελληνική προφορά. Μην κοιτάτε που εμείς διαβάζουμε τη λέξη ὄρος (με ψιλή σημαίνει το βουνό) το ίδιο με τη λέξη ὅρος (με δασεία σημαίνει το όριο). Οι αρχαίοι τις πρόφεραν διαφορετικά -εξού και το διαφορετικό πνεύμα που σημείωσαν οι αλεξανδρινοί-!

Όταν διαβάζουμε ένα αρχαίο κείμενο, είτε δούμε οξεία, είτε δούμε περισπωμένη τονίζουμε τη λέξη όπως αν διαβάζαμε νέα ελληνικά, δηλαδή προφέρουμε με μεγαλύτερη ένταση τη συλλαβή εκείνη που έχει ένα από τα δύο αυτά σημάδια τονισμού. Οι αλεξανδρινοί είχαν πάλι λόγο που έφτιαξαν τρία σημάδια τονισμού: την οξεία (΄) για να δείξουν ότι η συλλαβή τονίζονταν σε υψηλότερο μουσικά τόνο (όχι δυναμικά όπως στα νέα ελληνικά), τη βαρεία (`) για να δείξουν την απουσία αυτού του υψηλού τόνου -αρχικά μάλιστα τη σημείωναν σε όλες τις άτονες συλλαβές της λέξης, αργότερα μόνο στη λήγουσα- και την περισπωμένη (~) που ήταν ένας συνδυασμός οξείας και βαρείας.

Στα αρχαία ελληνικά πάνω σε κάθε λέξη που ξεκινά από φωνήεν, δίφθογγο ή ρ σημειώνεται ένα ειδικό σημάδι που λέγεται πνεύμα, η δασεία ῾  ή η ψιλή ᾿ . Η δασεία σήμαινε ότι πριν από το φωνήεν ή το δίφθογγο ακουγόταν ένα απαλό «χ». Η ψιλή σήμαινε ότι δεν ακουγόταν κανένας άλλος ήχος. Το ὄρος λοιπόν προφέρονταν «όρος» ενώ το ὅρος «hόρος». Οι περισσότερες λέξεις έπαιρναν ψιλή, οπότε αν δεν ξέρετε τι πνεύμα θέλει η λέξη, κοπανίστε μια ψιλή και είστε κατά 90% μέσα! Επειδή όμως είμαι φιλόλογος και δεν πρέπει να σας παροτρύνω να κάνετε τέτοια πράγματα, 😀 σας έχω ένα κόλπο. Αν η λέξη της οποίας το πνεύμα ψάχνετε, είναι δάνεια λέξη -η ίδια ή κάποια ομόρριζή της- σε μια ξένη γλώσσα την οποία γνωρίζετε, σκεφτείτε: Αν αυτή ξεκινά από h τότε στα αρχαία ελληνικά θέλει δασεία, π.χ.ἁρμονία → harmony, ἥρωας → hero, ἱστορία→ history. Αν ξεκινά από φωνήεν τότε παίρνει ψιλή, π.χ.  Ἀκαδημία→ academy, ἀέρας→ aerobic, ἀγορά→ agoraphobia.

πατήστε το play κι ακούστε την αρχαία ελληνική προφορά!



boom boom pow!

Όλοι, νομίζω, όταν παίζουμε Scrabble έχουμε ένα θέμα με το ποιες λέξεις μπορούμε ή όχι να δεχτούμε. Ο γενικός κανόνας θέλει κάθε λέξη που συναντάμε στο λεξικό της νέας ελληνικής να είναι αποδεκτή -αρκεί να μην είναι Κύριο όνομα-. Τι γίνεται όμως εάν κάποιος γράψει «νιάου»;  Θα μετρήσει για σωστό; Κι αν μετά συμπληρώσει το «νιάου» με το «ρίζω»; Δεν θα μας σπάσει τα νεύρα που θα έχει φτιάξει μια «κανονική» λέξη από μία που δεν είναι καν λέξη;

Και όμως η λέξη «νιάου», όπως και άλλες ηχομιμητικές λέξεις, λόγω της συχνής τους χρήσης στον καθημερινό λόγο, αποτελούν πια λήμματα των σύγχρονων λεξικών (για του λόγου το αληθές, κλικ!). Όταν μια λέξη σχηματίζεται από τη μίμηση ενός ήχου ή υπαινίσσεται την πηγή του ήχου που την περιγράφει, τότε μιλάμε για ονοματοποιία. Οι έλληνες ,ας πούμε, ακούγανε τη γάτα κι απέδωσαν τον ήχο που αυτή έβγαζε με τη λέξη «νιάου». Σε μια κατοπινή φάση έφτιαξαν γλωσσικούς τύπους που προέκυψαν από αυτή τη μίμηση του ήχου, π.χ. νιαουρίζω, νιαούρισμα.

Μιλάω συγκεκριμένα για τους έλληνες, γιατί η ονοματοποιία δεν είναι ίδια σε όλες τις γλώσσες. Στα αγγλικά ας πούμε η γάτα δεν κάνει «νιάου» αλλά meow και miaow [miˈaʊ]. Επίσης μια γάτα δεν νιαουρίζει αλλά «it meows». Στην Κορέα πάλι οι γάτες κάνουν yaong, ενώ στην Τουρκία miyav! 🙂 Αυτό συμβαίνει γιατί η ονοματοποιία ανταποκρίνεται στο ευρύτερο γλωσσικό σύστημα του οποίου είναι μέρος.

Η ονοματοποιία χρησιμοποιήθηκε συχνά στην ποίηση (ιδιαίτερα την παιδική), στα ανέκδοτα, τα αστεία, αλλά περισσότερο από οπουδήποτε στα κόμικς. Μάλιστα κάποιες ονοματοποιίες έχουν κατοχυρωθεί νομικά όπως ο ήχος «thwip!» που κάνει ο SpiderMan όταν πετάει ιστό κι ο ήχος «snikt!» που ακούγεται από τον Wolverine όταν τα νύχια του μπαίνουν στη θέση τους! Και οι δυο ήχοι είναι trademarks της Marvel Comics.

Το εντυπωσιακό πάντως είναι ότι σε αρκετές γλώσσες του κόσμου, οι ονοματοποιίες περιγράφουν και φαινόμενα που δεν είναι ακουστικά. Για παράδειγμα στα Ιαπωνικά χρησιμοποιεί η λέξη shiiin που είναι η ονοματοποιημένη μορφή της απόλυτης σιωπής! 🙂

Να πώς κάνει σε άλλες γλώσσες ένα μωρό που κλαίει, ένα μπαλόνι που σκάει, μια μέλισσα…

 



ok computer*
ok yes ok yes σ’είδα στο Σύνταγμα προχτές
ok no ok no από την πόρτα σου περνώουυυ…

Αυτούς τους στίχους έγραψε ο Γιάννης στους «Απαράδεκτους», για να εκπροσωπήσει μαζί με το αστροπελέκι την Ελλάδα στη eurovision. Θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι είναι οι πλέον κατάλληλοι, καθώς περιλαμβάνουν τρεις αγγλικές λέξεις-παγκοσμίως γνωστές-κι έτσι το τραγούδι θα γινόταν μεγάλη επιτυχία στους Ευρωπαίους! Από τις λέξεις αυτές η πιο αναγνωρίσιμη μάλλον είναι το «ok», μιας και χρησιμοποιείται ευρέως από τους ομιλητές πολλών γλωσσών (ελληνικά, γερμανικά, κινέζικα, αραβικά, κτλ). Πρόκειται για μια λαϊκή έκφραση, της οποίας η προέλευση έχει προβληματίσει τους ερευνητές.

Στην Ελλάδα κλασικά έχω ακούσει την καλύτερη εκδοχή που επιβεβαιώνει και πάλι το μεγαλείο μας! 🙂 Μάλιστα θυμάμαι καλά ότι μας την είχε μεταφέρει σαν ιστορική αλήθεια ένας δάσκαλος στο Δημοτικό: Μετά την ανεξαρτησία των Ηνωμένων Πολιτειών έγινε ψηφοφορία για να αποφασίσουν οι Αμερικάνοι ποια γλώσσα θα είναι η επίσημη του κράτους. Τα Αγγλικά τότε επικράτησαν των Ελληνικών για μία ψήφο. Έτσι για να μας τιμήσουν, καθιέρωσαν (!) τη χρήση του «ok» το οποίο βγαίνει από το ελληνικό «όλα καλά», έκφραση που δείχνει πόσο δεν μας ενόχλησε αυτή η «ήττα»! Στην πραγματικότητα βέβαια η ψηφοφορία αυτή δεν έγινε ποτέ, γιατί ακόμα και σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν κάποια επίσημη γλώσσα σε ομοσπονδιακό επίπεδο.

Επιστημονική πάντως έρευνα για την προέλευση του «ok» διεξήγαγε ο Allen Walker Read και πρότεινε πέντε ετυμολογίες. Ακολουθούν δύο, η μία για όσους δεν δέχονται κάτι άλλο πέρα από την ελληνικότητα του «ok» κι η άλλη γιατί μάλλον είναι η σωστή!

Το «ok» βγαίνει από το «Όλα Καλά»  και χρησιμοποιούνταν από τους Έλληνες μετανάστες στις Ηνωμένες Πολιτείες που εργάζονταν στο σιδηρόδρομο. Λέγεται επίσης ότι η συντομογραφία «O.K.» γράφονταν πάνω σε κιβώτια έτοιμα για φόρτωμα από εκείνους τους μετανάστες που δούλευαν στα πλοία.

Πιο πιθανή βέβαια θεωρείται η ακόλουθη εκδοχή: το 1800κάτι στις Ηνωμένες Πολιτείες οι εφημερίδες συνήθιζαν να περιλαμβάνουν κωμικές ανορθογραφίες, δηλαδή καθημερινές φράσεις καταγραμμένες ανορθόγραφα ώστε να πλησιάζουν τη φωνητική αναπαράσταση. Είναι σαν να γράψω εγώ σε ένα κείμενο «είμαι από Σαλλονίκη», να μη βάλω δηλαδή το «Θεσ» μπροστά από το Θεσσαλονίκη και να βάλω δύο «λ» για να καταλάβει ο αναγνώστης μου ότι ακούγεται εντονότερα από ένα μόνο του! Προς απογοήτευση πολλών λοιπόν το «ok»  φαίνεται πως προέρχεται από το επίτηδες ανορθόγραφο «all correct», δηλαδή είτε «orl korrekt» είτε «oll Korrect».
*κλικ!