i love linguistics!


this is a hen’s world!

Πριν λίγους μήνες διάβασα ένα άρθρο σύμφωνα με το οποίο η Εθνική Εγκυκλοπαίδεια της Σουηδίας -η πληρέστερη γλωσσική εγκυκλοπαίδεια της χώρας- συμπεριέλαβε έναν καινούριο τύπο της προσωπικής αντωνυμίας, που αν και ήδη χρησιμοποιούνταν από τ@ς ομιλητ@ς, δεν είχε καταγραφεί επίσημα στα λεξικά της χώρας. Πρόκειται για τον τύπο «hen», ο οποίος είναι κοινός ως προς το γραμματικό γένος [τα σουηδικά έχουν δύο γένη: το κοινό (αρσενικό και θηλυκό) και το ουδέτερο] και ασημάδευτος ως προς το φύλο.  Αντικαθιστά τους τύπους han (=αυτός) και hon (=αυτή) σε όλα τα γλωσσικά περιβάλλοντα. Απλώς δεν μαρτυρά το φύλο του ατόμου το οποίο η λέξη hen προσδιορίζει.

Δεδομένου ότι δεν έχω την ικανότητα να διαβάσω σουηδική βιβλιογραφία και τα αγγλόφωνα κείμενα που βρήκα δεν ήταν επιστημονικά, αλλά προϊόντα του τύπου, απευθύνθηκα στην εμπειρική παρατήρηση της φίλης serenitsas που ζει στη Σουηδία.  «Κοίταξα λίγο την ιστορία του», λέει η serenitsa, «και βλέπω ότι προτάθηκε για πρώτη φορά το 1966 (!!!). Πάντως δεν χρησιμοποιείται και τόσο, όσο παρουσιάζει το άρθρο που έστειλες, ωστόσο όντως καθιερώθηκε από ομιλητές σιγά-σιγά, δεν επιβλήθηκε δηλαδή από κάποιον».

Η προσθήκη του hen στην «επίσημη» σουηδική γλώσσα (τοποθετώ τα εισαγωγικά γιατί δεν υπάρχει επίσημη σουηδική, με την έννοια ότι το σουηδικό κράτος δεν την αναγνωρίζει ως νόρμα) έχει σημασία και είναι σαφώς πρωτοποριακή, καθώς με τον τρόπο αυτό αίρονται οι όποιες δυσκολίες αντιμετώπιζαν όσοι άνθρωποι δεν αυτοπροσδιορίζονται ως άντρες ή γυναίκες. Και κάτι αξιοπρόσεκτο: οι ομιλητ@ς δεν κατέφυγαν στη χρήση του ουδετέρου της αντωνυμίας (den ή det) για να προσδιορίσουν τους ανθρώπους αυτούς. Έφτιαξαν μια νέα λέξη, ακουστικά και οπτικά κοντά στους τύπους «αυτός», «αυτή», κάτι που αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η σουηδική κοινωνία αντιμετωπίζει τα queer άτομα.

Και εδώ χρήσιμη είναι η εμπειρική παρατήρηση της serenitsas: «Ένα περιστατικό που άκουσα προχτές από μία κοπέλα που δουλεύει σε δημοτικό, αν θυμάμαι καλά, κι έχουν ένα κοριτσάκι που είναι αυτό που λέμε «αγοροκόριτσο». Κάνει παρέα με αγόρια, παίζει μπάλα, πηγαίνει στα αποδυτήρια των αγοριών και στις τουαλέτες των αγοριών. Οι γονείς της ζήτησαν να αναφέρεται ως hen! Και όλα τα υπόλοιπα παιδιά το αποδέχονται, δεν δέχεται δηλαδή κράξιμο, κτλ. Αυτό ίσως να σημαίνει ότι στις επόμενες γενιές θα είναι ήδη καθιερωμένο και πολυχρησιμοποιημένο. Οι Σουηδ@ το βλέπουν περισσότερο ότι όλοι έχουν δικαίωμα να διαλέξουν να μην έχουν φύλο ουσιαστικά.»

Το hen αναγκαστικά ανοίγει το δρόμο στην προσθήκη κι άλλων ασημάδευτων ως προς το βιολογικό φύλο λέξεων -στις υπόλοιπες για παράδειγμα αντωνυμίες-. «Οι ομιλητ@ς της σουηδικής», προσθέτει η serenitsa, «όταν θέλουν να μιλήσουν αόριστα και να πουν πχ «όταν κάποιος κάνει αυτό» χρησιμοποιούν για το «κάποιος» τη λέξη «man» που σημαίνει προφανώς «άντρας». Αυτ@ που χρησιμοποιούν το hen προσπαθούν να αλλάξουν το man σε «en» που σημαίνει ένας/μία (είναι το κοινό γραμματικό γένος που λέγαμε νωρίτερα!)».

Είναι σαφές νομίζω ότι δεν πρόκειται απλώς για λεξιλογικές προσθήκες. Το hen και οι επόμενες λέξεις που έρχονται επηρεάζουν βαθιά το σύστημα της σουηδικής γλώσσας, με αποτέλεσμα από τη μια να είναι λογική η ανησυχία της φίλης serenitsas «Προσπάθησα να χρησιμοποιήσω λίγο το en αντί του man, αλλά φοβάμαι πως θα με κατηγορήσουν ότι δεν ξέρω να μιλάω -που ισχύει εν μέρει!-» :P, από την άλλη όμως θα τη συμβούλευα να επιμείνει, γιατί παίρνει μέρος σε μια γλωσσική αλλαγή που όμοιά της -νομίζω- δεν έχει υπάρξει!

Advertisements

9 Σχόλια so far
Σχολιάστε

Είχα διαβάσει κάτι παρόμοιο σε ένα περιοδικό κατά τη διάρκεια του ταξιδιού μου στη Σουηδία!
Θα ήθελα να σταθώ σε κάτι που με προβλημάτισε όσον αφορά το παράδειγμα της serenitsa για το αγοροκόριτσο που οι γονείς της ζήτησαν να το φωνάζουν ‘hen’ και συγκεκριμένα την εξής φράση » Οι Σουηδ@ το βλέπουν περισσότερο ότι όλοι έχουν δικαίωμα να διαλέξουν να μην έχουν φύλο ουσιαστικα»
Οκ, όλοι έχουν το δικαίωμα να διαλέξουν αν έχουν φύλο ή όχι… αλλά αυτό είναι το ζήτημα? Δηλαδή, το οτι υπάρχουν φύλα είναι γεγονός, το οτι πρέπει να επεκταθεί ο όρος ώστε να χωράνε μέσα queer, όπως αναφέρεις, άτομα ναι φυσικά. Εκεί που κολλάω όμως είναι στο οτι το ‘αγοροκόριτσο’ συνεχίζει να είναι κορίτσι είτε παίζει μπάλα είτε κάνει παρέα με αγόρια μόνο κτλ Το αν θα επιλέξει το ίδιο να μην είναι μονο ‘κορίτσι’ και να ανήκει σε άλλη κατηγορία είναι κάτι που θα επιλέξει το ίδιο όταν θελήσει και ίσως/ίσως όχι όταν μεγαλώσει. Για μένα δλδ είναι λάθος να αποχαρακτηρίζω ένα κορίτσι, που γεννήθηκε κορίτσι, ως μη-κορίτσι-μόνο (=hen) απλά και μόνο επειδή παίζει πιο πολύ ‘αγορίστικα’ παιχνίδια. Δηλαδή, για μενα πρέπει να αποχαρακτηριστούν το τι είναι κοριτσίστικο και τι αγορίστικο, να φύγουν οι ταμπέλες από το τι χαρακτηρίζει τα φύλα και όχι να διώχνουμε τα φύλα απο το ‘είναι’ τους επειδή πέφτουν σε κατηγοριοποιήσεις που εσφαλμένα ισχύουν.
Δεν ξέρω αν γίνομαι κατανοητή, προσπαθώ να μην επεκταθώ και πολύ.

Σχόλιο από Lorelei

Εγώ αν σε κατάλαβα σωστά, συμφωνώ μαζί σου. Εντοπίζω το πρόβλημα της κοινωνίας περισσότερο στα στερεότυπα που συνοδεύουν κάθε φύλο, παρά στο ίδιο το φύλο. Φαντάζομαι όμως ότι είναι δυσκολότερο να απομακρύνεις τα στερεότυπα και για αυτό ξεκινάνε με την ουδετεροποίηση των φύλων. Δική μου εξήγηση, μπορεί να είμαι λάθος..

Σχόλιο από serenitsa

Ναι, πολύ σωστά με κατάλαβες!
Όσο δυσκολότερο και αν είναι όμως, πιστεύω οτι η πορεία προς την αλλαγή του τι είναι το φύλο θα δημιουργήσει και παραπάνω προβλήματα. Δηλαδή βλέπω οτι η Σουηδία γενικά είναι απίστευτα μπροστά στην απελευθέρωση αυτών των στερεοτύπων αλλά σε αυτό ίσως να ξεφεύγει, κατά την ταπεινή μου γνώμη. Συμφωνώ με την είσοδο της λέξης στο λεξικό αλλά στο που θα χρησιμοποιείται και που όχι στην καθημερινότητα και πως θα υποσκάπτει σωστότερες λύσεις, είναι άλλος αγώνας!

Σχόλιο από Lorelei

Για να μην περιμένετε ως το βράδυ 🙂 : http://www.10percent.gr/periodiko/teyxos21/414-2008-10-08-20-32-51.html

Σχόλιο από Kakia Ps

καλησπέρα,

ωραία η λύση τών σουηδών, με όλες τις επιφυλάξεις που και εγώ θα μπορούσα να έχω (ως προς την υποβολή ρόλων στα παιδιά), αλλά που εν πάση περιπτώσει δείχνει διάθεση αναγνώρισης και κατανόησης ενός προβλήματος απ’ τη μεριά τών μεγάλων… Υποθέτω ότι αυτό το hen δεν έχει δυσκολίες στην προφορά του (δηλαδή όπως γράφεται έτσι και ακούγεται)

η προσωπική μου απορία είναι (και την εκφράζω στο τελευταίο μου ποστ) πώς λέγεται (και πώς ακούγεται) όμως αυτό το «@» στα ελληνικά

Σχόλιο από χαρη

(Στη συνέχεια απαντάω όχι μόνο στις ερωτήσεις που θέτεις παραπάνω, αλλά και στο κομμάτι του post σου που αφορά τη χρήση του συμβόλου @)
Το @ είναι όντως εξόχως ιντερνετικό και εξόχως φεμινιστικό (δεν υπάρχει ίχνος ειρωνείας στη δική μου διατύπωση). Χρησιμοποιείται σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα και έχει σαφέστατες συνδηλώσεις. Δεν ταιριάζει επομένως σε όλα τα γραπτά κείμενα. Είναι μια επιλογή, όπως ακριβώς επιλογή είναι να χρησιμοποιείς εσύ μόνο μικρά γράμματα στο post σου! Δεν νομίζω να το κάνεις αυτό σε όλα τα γραπτά σου κείμενα.
Η γραπτή επιλογή του παπακίου (!)-δεδομένου ότι δεν είναι ακόμα μαζική στο διαδίκτυο- δεν έχει κάποιο όνομα (η δική σου γραφή πώς λέγεται; Μικρογράμματη; -αστειάκι!-).
Ο τρόπος με τον οποίο προφέρουμε μια λέξη που έχει στην κατάληξή της ένα @ είναι μάλλον θέμα του αναγνώστη ή της αναγνώστριας. Υποθέτω ότι το αναμενόμενο είναι να «παραβλέψει» το σύμβολο και να προφέρει την αρσενική κατάληξη, μιας και το αρσενικό χρησιμοποιείται γενικευτικά. Ωστόσο δεν νομίζω ότι υπάρχει άνθρωπος που εκφωνεί τα κείμενά μου (ή των Καμένων Σουτιέν). Η διαδικασία πάντως του διαβάσματος από μέσα μας μάς επιτρέπει, πιστεύω, να σκεφτούμε και τους δύο τύπους, το αρσενικό δηλαδή και το θηλυκό.
Όσο για «την κοινωνία του ψευτογραψίματος» στην οποία έχουμε «προχωρήσει πάρα πολύ» και η οποία χάριν της οικονομίας λόγου δεν λαμβάνει υπόψη τους ήχους της γλώσσας, θα σου πω κάτι τόσο αυτονόητο, όσο η γλωσσολογικά ορθή παρατήρησή σου ότι «δεν υπάρχει γραπτός λόγος χωρίς τον προφορικό»: Υπάρχουν γραπτά κείμενα που δεν απαιτούν ιδιαίτερη «φροντίδα» (έτσι όπως την εννοείς εσύ μιλώντας για τον «ήχο του γραφτού») προκειμένου να επιτελέσουν τον επικοινωνιακό τους στόχο. Θα στο εξηγήσω με παραδείγματα:
Αν σου έρθει στο κινητό το μήνυμα «Δλδ για μνμ έχεις μπατ ενώ για τηλ όχι;» πως θα το διαβάσεις:]; Επιλογή νούμερο 1: [δilaδí ja mínima éxis bataría enó ja tiléfono oxi]. Επιλογή νούμερο 2: [δlδ ja mnm éxis bat eno ja til oxi].
Αντίστοιχα αν σου έρθει σε greeklish (τα οποία υποψιάζομαι ότι απεχθάνεσαι) πως θα το διαβάσεις; Έστω ότι το μήνυμα έχει την εξής γραπτή μορφή: «Dil gia min exeis mpat enw gia til oxi?». Επιλογή 1: [δilaδí ja mínima éxis bataría enó ja tiléfono oxi]. Επιλογή 2: «ντιλ γκια μιν έξις μπατ ενόου γκια τιλ όξι;» (εδώ δεν χρησιμοποίησα το διεθνές φωνητικό αλφάβητο για να το καταλάβεις καλύτερα).
Κι ένα τελευταίο -περίπου- παράδειγμα. Αν γράψεις ένα κείμενο με το πολυτονικό που τόσο νοσταλγείς, θα πρέπει να το διαβάσω με ερασμιακή προφορά;

update: Ευχαριστώ που αποκάλεσες στο post σου το i love linguistics «καλό βλογ» (διαβάζοντάς το σχόλιό σου από μέσα μου το πρόφερα [kalo blɒɡ]!)

Σχόλιο από Kakia Ps

καλησπέρα και πάλι !
δεν έθεσα «ερωτήσεις» παρά μόνο «ερώτηση» : πώς τό διαβάζουμε (το » @ » ) ;
και μέ στενοχωρεί που μπερδεύεις (κττμγ) άλογα με πορτοκάλια : στα παραδείγματα που φέρνεις οι λέξεις είναι γνωστές, η γραπτή τους μορφή μόνο διαφέρει (ή συμπτύσσεται) – συνεπώς εγώ αν δω «μπατ» (ή «bat») σε μήνυμα, και συμπεράνω από τα συμφραζόμενα ότι δεν πρόκειται για νυχτερίδα, θα διαβάσω θα εννοήσω και θα πω «μπαταρία» – όπως όταν εσύ βλέπεις «κττμγ» διαβάζεις εννοείς και προφέρεις «κατά την ταπεινή μου γνώμη»
το πρόβλημα είναι (πάλι κττμγ 🙂 ) ότι όταν (εγώ τουλάχιστον) βλέπω “ομιλητ@ς” διαβάζω (και, αναγκαστικά σχεδόν, εννοώ) «ομιλητάς» – πράγμα που, πέραν όλων τών άλλων, μέ παραπέμπει και στην καθαρεύουσα (την οποία καθόλου δεν νοσταλγώ – αντιθέτως – : όπως δεν νοσταλγώ ούτε το πολυτονικό (αυτό το τελευταίο πάλι πώς σού ήρθε ; ))

υγ :
θεωρώ πράγματι καλό το βλογ σου και γι’ αυτό και σχολίασα

για μένα επίσης ο φεμινισμός είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να κάνει (ό,τι εγώ τουλάχιστον θεωρώ) λάθη από απερισκεψία προχειρότητα ή βιασύνη (έχουμε βέβαια καιρό να κάνουμε πάντα και λάθη – απλώς έχουμε καιρό και να τα σχολιάζουμε νομίζω, δεν είν’ κακό…)

α, και τα πεζά (γράμματα, αντίθετα με τα κεφαλαία) μ’ αρέσουν απλώς, τα χρησιμοποιώ παντού, και δεν νομίζω ότι δημιουργούν πρόβλημα ούτε προφοράς, ούτε κατανόησης

Σχόλιο από χαρη

Αν και δεν είμαι καμιά τυπολάτρισσα, με έκανες και το τσέκαρα: έθεσες δύο ερωτήσεις: «πώς λέγεται (και πώς ακούγεται) όμως αυτό το «@» στα ελληνικά»; Μικρή σημασία έχει αυτό βέβαια!
Στα παραδείγματα που σου έφερα επίσης οι λέξεις είναι γνωστές. Η γραπτή τους μορφή μόνο διαφέρει αφού λείπει 1 ή το πολύ 3 γράμματα του κλιτικού μορφήματος-αν σκεφτείς τη θηλυκή κατάληξη-, κάτι που δεν νομίζω ότι δημιουργεί πρόβλημα μιας και είναι πασίγνωστες οι καταλήξεις των ονομάτων (όπως ακριβώς κι εσύ δεν θεωρείς πρόβλημα την απουσία κεφαλαίων στο κείμενό σου μιας και θεωρείς την «παρέκκλισή» σου ανεπαίσθητη!)
Για να μην παρεξηγηθώ, δεν με παραξενεύει που εσένα σε «δυσκολεύει» ο τρόπος γραφής μου, όπως επίσης φαντάζομαι δεν θα παραξενευτείς κι εσύ αν κάποιος αναγνώστης ή κάποια αναγνώστρια σου σού πει ότι δυσκολεύεται με τη μικρογράμματη που χρησιμοποιείς. Και οι δύο κάνουμε μια επιλογή στη γραφή, «ξένη» από την επίσημη γραπτή μορφή της ελληνικής. Ωστόσο είναι το προσωπικό μας ιστολόγιο, επομένως πρόκειται για ένα γλωσσικό περιβάλλον στο οποίο δεν υπάρχουν συμβάσεις. Αν θέλαμε θα γράφαμε στα κορακίστικά! 🙂
Το πρόβλημα που αντιμετωπίζεις με την ανάγνωση των κειμένων μου επίσης δεν με παραξενεύει. Πολλοί άνθρωποι βλέπουν το παπάκι σαν το γραπτό σύμβολο «α». Κάποιοι άλλοι όμως όχι.
Θα μου πεις μάλλον ότι η δική σου «παρέκκλιση» δεν θέτει ζητήματα προφοράς. Θέτει σίγουρα ζητήματα κατανόησης γιατί η απουσία κεφαλαίων δίνει την αίσθηση μακροπερίοδου λόγου -ακόμα κι αν κάπου ανάμεσα στις λέξεις σου υπάρχει τελεία-. Ήδη μία φίλη που διάβασε το κείμενό σου μου είπε ότι δεν μπόρεσε να παρακολουθήσει τη σκέψη σου. Εγώ πάντως μπόρεσα να σε διαβάσω.
Είναι ακριβώς όπως τα greeklish. Κάποιοι άνθρωποι τα μπορούν, κάποιοι άλλοι όχι (και δεν το εννοώ εθνικιστικά-το εννοώ πρακτικά!). Ωστόσο δεν θα τα χαρακτηρίσω σαχλαμάρα μόνο και μόνο γιατί εμένα δεν με βολεύουν, ας πούμε.
Τώρα όσον αφορά το φεμινισμό, σου είπα ότι η χρήση του @ είναι μία «δήλωση». Σαφώς και χωράει σχολιασμό ως επιλογή. Όμως δεν προέκυψε από προχειρότητα ή βιασύνη. Πέρα από επιστημονικά κείμενα γλωσσολόγων υπάρχουν και πολλά κείμενα κυρίως διαθεματικών τριτοκυματικών φεμινιστών και φεμινιστριών που η σκέψη τους λειτούργησε, πιστεύω, ως υπόβαθρο για τη χρήση του συμβόλου αυτού.

υ.γ. Αυτό με το πολυτονικό μου ήρθε γιατί διάβασα στο κείμενό σου τη φράση «τό ’χω πει τόσο για τήν κακή κατά τή γνώμη μου εφαρμογή τού μονοτονικού», οπότε υπέθεσα ότι αγαπάς την καθαρεύουσα. Συγνώμη αν παρερμήνευσα -η αλήθεια είναι ότι δεν πάτησα το link που οδηγούσε στο σχετικό κείμενό σου-.

υ.γ.2 Δεν αμφέβαλα ότι ήταν ειλικρινές το κοπλιμάν για το blog! (Όχι επειδή είμαι ψωνάρα… Απλώς δεν το διάβασα ως ειρωνεία!) 😛

Σχόλιο από Kakia Ps

δεν με δυσκολεύει ο τρόπος γραφής σου γενικά, γι’ αυτό το @ μόνο μίλησα (που είναι αφενος μεν αισθητικά σαν καρούμπαλο μέσα στο κείμενο, και αφετέρου ηχητικά και νοητικά παραπέμπει και στην καθαρεύουσα (εφόσον στα ελληνικά διαβάζεται και εννοείται, θέλοντας και μη, σαν «άλφα»))
(δεν ξέρω στις άλλες γλώσσες πώς μπορεί να ακουγεται να φαινεται και να λειτουργεί, στα ελληνικά πάντως μού φαίνεται πρόχειρη αντιγραφή ξενόγλωσσων λύσεων απλώς)

καταλαβαίνω βέβαια ότι «είναι δήλωση» και σαν δήλωση έχει την αξία της, η δικιά μου ένσταση είναι ότι μπορούμε πάντα να κάνουμε και δηλώσεις που να έχουν σχέση με τη δικιά μας (γλωσσική) πραγματικότητα (και ολες τις άλλες πραγματικότητες) και να μην αντιγράφουμε απλώς

υγ :
η απόρριψη τών κεφαλαίων από μέρους μου (όχι πάντα : βασικά δεν βάζω κεφαλαία στα ονόματα) πρώτη φορά ακούω ότι δημιουργεί πρόβλημα κατανόησης (ολόκληρου) τού κειμένου
εγώ νομίζω ότι δεν είμαι καθόλου δυσνόητη, όμως σίγουρα χρειάζεται να διατεθεί ηρεμία, ησυχία, και λίγος χρόνος παραπάνω για ένα μεγάλο κείμενο (απ’ ό,τι για ένα τουήτ να πούμε 🙂 )

Σχόλιο από χαρη




Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s



Αρέσει σε %d bloggers: