i love linguistics!


το παπακι παει στην ποταμια
Ιανουαρίου 7, 2015, 11:09
Filed under: γλωσσικος σεξισμος | Ετικέτες: , ,

Καλή χρόνια αναγνώστ@ς!

Στο τελευταίο post του 2014 ανοίχτηκε μία ενδιαφέρουσα συζήτηση για την επιλογή μου να χρησιμοποιώ στα ηλεκτρονικά μου κείμενα το @ στις καταλήξεις των ονομάτων, προκειμένου να αναπαραστήσω τόσο την αρσενική όσο και τη θηλυκή κατάληξη. Όταν για παράδειγμα γράφω «ομιλητ@ς» εννοώ τους ομιλητές, τις ομιλήτριες, αλλά και όσους ανθρώπους δεν αυτοπροσδιορίζονται ως άντρες ή γυναίκες. Περιττό να πω ότι δεν πρόκειται για δική μου πατέντα.

Αυτή η όχι και τόσο διαδεδομένη λύση δεν έχει όνομα, όπως τα διάσημα greeklish, ας πούμε, που είναι η επιλογή μας να γράφουμε με λατινικούς χαρακτήρες τα ελληνικά. Παρ’όλα αυτά η χρήση του παπακίου γίνεται από αρκετ@ς συντάκτ@ς ηλεκτρονικών κειμένων. Το @ χρησιμοποιείται λοιπόν σε συγκεκριμένα γλωσσικά περιβάλλοντα (στα ηλεκτρονικά κείμενα) και έχει σαφείς συνδηλώσεις (πρόκειται για μια φεμινιστική επιλογή). Η λύση του @ προτάθηκε από ισπανόφωνους γλωσσολόγ@ς που θέλουν να «θεραπεύσουν» τη γενικευτική χρήση του αρσενικού (η οποία ισχύει και στα ελληνικά: να λέμε δηλαδή «ομιλητές» και για τους άντρες και για τις γυναίκες και για όσους δεν αυτοπροσδιορίζονται ως τέτοι@). Το «θεραπεύσουν» το βάζω σε εισαγωγικά, γιατί αφενός η γενικευτική χρήση δεν είναι μια ασθένεια κι αφετέρου γιατί επιστημον@ς της γλώσσας δεν διορθώνουν. Παρατηρούν και καμιά φορά προτείνουν.

Η χρήση του @ είναι κατά τη γνώμη όσων την προτιμούν μια ανεπαίσθητη αλλαγή της μορφολογίας μιας λέξης, αφού λείπει ένα ή το πολύ τρία γράμματα του κλιτικού μορφήματος. Αυτό θεωρητικά δεν δημιουργεί πρόβλημα, μιας και οι καταλήξεις των ονομάτων είναι πασίγνωστες (στην ουσία τις λέξεις σε ένα γραπτό κείμενο τις περιτρέχουμε με τα μάτια, δεν τις σκανάρουμε σχολαστικά γράμμα το γράμμα). Σαφέστατα όμως πρόκειται για «παρέκκλισή» από τη γραπτή νόρμα, κάτι που ενδεχομένως δυσκολεύει ορισμέν@ς αναγνώστ@ς.

Και κάπου εδώ γεννιέται το μεγάλο ερώτημα: Πώς το προφέρουμε αυτό το πράμα; Στα ισπανικά έχει προταθεί ένας ήχος ανάμεσα στο [a] και το [e] που θα διαφοροποιεί το όνομα από την αρσενική ή τη θηλυκή του κατάληξη (λύση όχι ακόμα καθολικά αποδεκτή). Στα ελληνικά δεδομένου ότι η χρήση του @ είναι μιμητική και δεν έχει μελετηθεί ακόμα από έλλην@ς γλωσσολογ@ς δεν έχει δοθεί λύση στο πρόβλημα της προφοράς. Τελείως εμπειρικά να πω ότι περιτρέχοντας, όπως είπα προηγουμένως, τις λέξεις νομίζω ότι σκέφτομαι κάποιες φορές μόνο την αρσενική και κάποιες μόνο τη θηλυκή κατάληξη (σπανιότερα σκέφτομαι τη λέξη και στα δύο γραμματικά γένη). Και λέω «νομίζω» γιατί όταν διαβάζω κάτι από μέσα μου γρήγορα, δεν έχω χρόνο να σκεφτώ τι κάνω και γιατί. Όταν γράφω όμως, έχω όλο το χρόνο να σκεφτώ και να κάνω τις ακτιβιστικού χαρακτήρα παρεμβάσεις μου! :) Τώρα αν μ’έβαζες να εκφωνήσω ένα ηλεκτρονικό κείμενο με παπάκια, θα πρόφερα σίγουρα και τα δύο γένη.

Ωστόσο σχεδόν ποτέ δεν εκφωνούμε τα ηλεκτρονικά κείμενα! Κι αν χρειαστεί να διαβάσουμε φωναχτά πχ ένα sms σε greeklish (τα οποία είναι αντίστοιχα μία αμιγώς ηλεκτρονική γραπτή επιλογή) δεν θα το προφέρουμε με τους ήχους που αντιστοιχούν στα λατινικά γραπτά σύμβολα, αλλά όπως αν ήταν γραμμένο με ελληνικούς χαρακτήρες. Κάπως έτσι ας χειριστούμε προς το παρόν και το παπάκι!



this is a hen’s world!

Πριν λίγους μήνες διάβασα ένα άρθρο σύμφωνα με το οποίο η Εθνική Εγκυκλοπαίδεια της Σουηδίας -η πληρέστερη γλωσσική εγκυκλοπαίδεια της χώρας- συμπεριέλαβε έναν καινούριο τύπο της προσωπικής αντωνυμίας, που αν και ήδη χρησιμοποιούνταν από τ@ς ομιλητ@ς, δεν είχε καταγραφεί επίσημα στα λεξικά της χώρας. Πρόκειται για τον τύπο «hen», ο οποίος είναι κοινός ως προς το γραμματικό γένος [τα σουηδικά έχουν δύο γένη: το κοινό (αρσενικό και θηλυκό) και το ουδέτερο] και ασημάδευτος ως προς το φύλο.  Αντικαθιστά τους τύπους han (=αυτός) και hon (=αυτή) σε όλα τα γλωσσικά περιβάλλοντα. Απλώς δεν μαρτυρά το φύλο του ατόμου το οποίο η λέξη hen προσδιορίζει.

Δεδομένου ότι δεν έχω την ικανότητα να διαβάσω σουηδική βιβλιογραφία και τα αγγλόφωνα κείμενα που βρήκα δεν ήταν επιστημονικά, αλλά προϊόντα του τύπου, απευθύνθηκα στην εμπειρική παρατήρηση της φίλης serenitsas που ζει στη Σουηδία.  «Κοίταξα λίγο την ιστορία του», λέει η serenitsa, «και βλέπω ότι προτάθηκε για πρώτη φορά το 1966 (!!!). Πάντως δεν χρησιμοποιείται και τόσο, όσο παρουσιάζει το άρθρο που έστειλες, ωστόσο όντως καθιερώθηκε από ομιλητές σιγά-σιγά, δεν επιβλήθηκε δηλαδή από κάποιον».

Η προσθήκη του hen στην «επίσημη» σουηδική γλώσσα (τοποθετώ τα εισαγωγικά γιατί δεν υπάρχει επίσημη σουηδική, με την έννοια ότι το σουηδικό κράτος δεν την αναγνωρίζει ως νόρμα) έχει σημασία και είναι σαφώς πρωτοποριακή, καθώς με τον τρόπο αυτό αίρονται οι όποιες δυσκολίες αντιμετώπιζαν όσοι άνθρωποι δεν αυτοπροσδιορίζονται ως άντρες ή γυναίκες. Και κάτι αξιοπρόσεκτο: οι ομιλητ@ς δεν κατέφυγαν στη χρήση του ουδετέρου της αντωνυμίας (den ή det) για να προσδιορίσουν τους ανθρώπους αυτούς. Έφτιαξαν μια νέα λέξη, ακουστικά και οπτικά κοντά στους τύπους «αυτός», «αυτή», κάτι που αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η σουηδική κοινωνία αντιμετωπίζει τα queer άτομα.

Και εδώ χρήσιμη είναι η εμπειρική παρατήρηση της serenitsas: «Ένα περιστατικό που άκουσα προχτές από μία κοπέλα που δουλεύει σε δημοτικό, αν θυμάμαι καλά, κι έχουν ένα κοριτσάκι που είναι αυτό που λέμε «αγοροκόριτσο». Κάνει παρέα με αγόρια, παίζει μπάλα, πηγαίνει στα αποδυτήρια των αγοριών και στις τουαλέτες των αγοριών. Οι γονείς της ζήτησαν να αναφέρεται ως hen! Και όλα τα υπόλοιπα παιδιά το αποδέχονται, δεν δέχεται δηλαδή κράξιμο, κτλ. Αυτό ίσως να σημαίνει ότι στις επόμενες γενιές θα είναι ήδη καθιερωμένο και πολυχρησιμοποιημένο. Οι Σουηδ@ το βλέπουν περισσότερο ότι όλοι έχουν δικαίωμα να διαλέξουν να μην έχουν φύλο ουσιαστικά.»

Το hen αναγκαστικά ανοίγει το δρόμο στην προσθήκη κι άλλων ασημάδευτων ως προς το βιολογικό φύλο λέξεων -στις υπόλοιπες για παράδειγμα αντωνυμίες-. «Οι ομιλητ@ς της σουηδικής», προσθέτει η serenitsa, «όταν θέλουν να μιλήσουν αόριστα και να πουν πχ «όταν κάποιος κάνει αυτό» χρησιμοποιούν για το «κάποιος» τη λέξη «man» που σημαίνει προφανώς «άντρας». Αυτ@ που χρησιμοποιούν το hen προσπαθούν να αλλάξουν το man σε «en» που σημαίνει ένας/μία (είναι το κοινό γραμματικό γένος που λέγαμε νωρίτερα!)».

Είναι σαφές νομίζω ότι δεν πρόκειται απλώς για λεξιλογικές προσθήκες. Το hen και οι επόμενες λέξεις που έρχονται επηρεάζουν βαθιά το σύστημα της σουηδικής γλώσσας, με αποτέλεσμα από τη μια να είναι λογική η ανησυχία της φίλης serenitsas «Προσπάθησα να χρησιμοποιήσω λίγο το en αντί του man, αλλά φοβάμαι πως θα με κατηγορήσουν ότι δεν ξέρω να μιλάω -που ισχύει εν μέρει!-» :P, από την άλλη όμως θα τη συμβούλευα να επιμείνει, γιατί παίρνει μέρος σε μια γλωσσική αλλαγή που όμοιά της -νομίζω- δεν έχει υπάρξει!



sexism and i know it!

Σας είχα υποσχεθεί ένα post σχετικό με τη διπλωματική μου. Kάνω που λέτε ένα «πείραμα» με παιδιά της Α’ Λυκείου στο οποίο εφαρμόζω ένα πρωτότυπο εκπαιδευτικό υλικό προκειμένου να εμφανίζουν ισότιμα τα δύο φύλα στις γλωσσικές τους αναπαραστάσεις. Πήγα λοιπόν κάμποσες βδομάδες σε ένα σχολείο της Λάρισας και έκανα την εξής δουλειά: εφάρμοζα και συγχρόνως έκανα επιτόπια έρευνα. Here are the first results!

Μέσα σε λίγες μόνο διδακτικές ώρες ήταν δυνατό να επηρεάσω τα παιδιά ώστε να εμφανίζουν ισότιμα τα δύο φύλα στο γραπτό λόγο. Να γράφουν π.χ. «οι μαθητές/οι μαθήτριες» αντί για σκέτο «οι μαθητές» ή να το αντικαθιστούν με το ασημάδευτο ως προς το φύλο «τα παιδιά». Να προτιμούν το «στελεχώνω» αντί του «επανδρώνω». Αυτή η «επιτύχία» μου βέβαια δεν ξέρω αν θα έχει μεγάλη διάρκεια ζωής.

Ο προφορικός λόγος από την άλλη έμεινε σε μεγάλο βαθμό ανεπηρέαστος (ακόμα μια τρανή απόδειξη ότι το πώς γράφουμε δεν αλλάζει το πώς μιλάμε). Είναι σχεδόν ακατόρθωτο ένα παιδί Α’ Λυκείου να παραβλέψει την ευκολία που του δίνει το γενικευτικό «όλοι εμείς θα πάμε εκδρομή» (ενώ μέσα στο σύνολο των ατόμων υπάρχουν και γυναίκες) και να προτιμήσει το μακροσκελές «όλοι και όλες». Είναι σχεδόν αδύνατο να πάψει να βάζει το «τους» και να το αντικαταστήσει με το «τις», ακόμα κι όταν αναφέρεται μόνο σε γυναίκες, «Έδωσες τα βιβλία στη Μαρία και την Ελένη;/Ναι τους τα έδωσα!» αντί «τις τα έδωσα».

Ωστόσο τα ίδια τα παιδιά έκαναν μία σημαντική για την ερευνά μου παρατήρηση. Θα τη γράψω τόσο απλά όσο μου την είπαν (με τις επακόλουθες γλωσσολογικές αυθαιρεσίες): Στην ηλικία που βρίσκονται και σύμφωνα με τη γλώσσα που έχουν μάθει να μιλούν και να καταλαβαίνουν, πρέπει να πειστούν 100% για την αναγκαιότητα αλλαγής αυτής της γλωσσικής τους συνήθειας, προκειμένου να προσπαθήσουν να εμφανίζουν τη γυναίκα ισότιμα.

Και όντως κάποια λίγα παιδιά «πείστηκαν» χάρη στο υλικό μου -ακριβώς όπως κι εγώ φοιτήτρια είχα πειστεί από την Παυλίδου-. Κι αυτά, όπως κι εγώ, θα αλλάξουν αρκετά τη «γλωσσική τους συνήθεια», αλλά το πιθανότερο όχι στον απόλυτο βαθμό. Απόδειξη το blog μου που βρίθει ασυμμετριών χάριν οικονομίας του λόγου. Και μιλάμε για μένα που αν μου ‘λεγες «τι θα ‘θελες να εξαλειφθεί, το χρέος ή ο γλωσσικός σεξισμός» θα έλεγα το δεύτερο! :P

Δεδομένου όμως ότι δεν υπάρχει το μαγικό σφουγγάρι για να σβήσει την «αδικία», η μόνη λύση θα ήταν η επιβολή γλωσσικών αλλαγών. Η γλώσσα όμως δεν «δουλεύει» με το ζόρι. Είναι λοιπόν στο χέρι μας να αλλάξουμε ό,τι πιστεύουμε πως θέλει αλλαγή!

…σαν σλόγκαν από προεκλογικό σποτάκι ακούστηκε αυτό! :P

p.s. Το εκπαιδευτικό μου υλικό θα το ανεβάσω σε κατοπινό post.

UPDATE: Επιτέλους βρέθηκε λύση να είμαι συνεπής στα ηλεκτρονικά μου κείμενα (όσον αφορά τη χρήση μη σεξιστικού λόγου εννοώ)! Από εδώ και στο εξής δανείζομαι τον τρόπο γραφής που χρησιμοποιεί η ομάδα «Καμένα Σουτιέν«. Εκεί που -χάριν οικονομίας λόγου- αξιοποιούσα τη «δυνατότητα» της γενικευτικής χρήσης του αρσενικού, στο εξής την αρσενική κατάληξη των ονομάτων θα αντικαθιστά το σύμβολο @. Έτσι, για παράδειγμα, αντί για «ομιλητές» θα γράφω «ομιλητ@ς» εννοώντας τους ομιλητές και τις ομιλήτριες!  Genius! :)



σαν ελληνιδα πολιτρια!
Απριλίου 20, 2010, 11:15
Filed under: γλωσσικος σεξισμος | Ετικέτες:

Αυτό το post θα μπορούσε να αποτελέσει συνέχεια δύο παλιότερων, του Την τηλεόραση όταν κοιτώ μια χαζογκόμενα είμαι κι εγώ! και του Είσαι γυναίκα; τόσο το καλύτερο (;)…Κι αυτό γιατί περιλαμβάνει αφενός το πώς παρουσιάζουν τα μέσα τη γυναίκα κι αφετέρου το πώς εκείνη απεικονίζεται στη γλώσσα.

Πριν μέρες με το που πληροφορήθηκα από την τηλεόραση ότι συνελήφθησαν τα μέλη του επαναστατικού αγώνα μπήκα στο ίντερνετ να το ψάξω λίγο παραπάνω. Επισκέφτηκα λοιπόν ιστοσελίδες και blogs που παρακολουθώ και προς μεγάλη μου έκπληξη αντί να αποκτήσω μια σφαιρικότερη άποψη για το θέμα, έπεσα πάνω σε ειρωνικά σχόλια για την εμφάνιση της Παναγιώτας Ρούπα, της μοναδικής γυναίκας μέλους της οργάνωσης. Βλέπετε η αντρική φαντασία ήθελε τη Ρούπα σαν την Angelina στη Lara Croft ή σαν τη Julia με μαύρα εφαρμοστά. Η πραγματικότητα λοιπόν σόκαρε τόσο τους άντρες που έσπευσαν άλλοι χιουμοριστικά-άλλοι όχι και τόσο- να εκφράσουν την απογοήτευσή τους. Κι αυτό γιατί το στερεότυπο θέλει τις δυναμικές γυναίκες που κινούνται σε χώρους όπως η Ρούπα να είναι sexy σκύλες (κι αν φορούν κολάν, ψηλές μπότες και δερμάτινα…ακόμα καλύτερα!). Δεν είναι τυχαίο νομίζω πως καμία γυναίκα από όσες διάβασα δεν ασχολήθηκε με την εμφάνιση των αντρών μελών.

Το άλλο που παρατήρησα, ήταν η γενικευτική χρήση της λέξης «τρομοκράτης». Κι αυτό γιατί η Ρούπα δεν είναι τρομοκράτης, αλλά τρομοκράτισσα. Άλλο ένα θηλυκό λοιπόν που έβγαλε μουστάκια (όπως θα έλεγε κι ο Σαραντάκος!) Ο όρος τρομοκράτισσα μάλιστα είναι καταγεγραμμένος στο Λεξικό Τριανταφυλλίδη (μπορείτε να το τσεκάρετε στην Πύλη!)



εισαι γυναικα; τοσο το καλυτερο (;) vol.2

Άντρες και γυναίκες, είμαστε όλοι άνθρωποι. Με τη λέξη «άνθρωπος» δεν δηλώνουμε το φύλο (η λέξη είναι ουδέτερη ως προς αυτό) ή τουλάχιστον δεν θα έπρεπε να το δηλώνουμε! Το λέω αυτό γιατί στη γλώσσα μας χρησιμοποιούμε τη λέξη «άνθρωπος» για να «δείξουμε» κυρίως τον άντρα. Αν εγώ σας πω «Πέρασε ένας άνθρωπος με ένα ποδήλατο» , κατά 99,9% θα σχηματίσετε στο μυαλό σας την εικόνα ενός άντρα με ποδήλατο. Αν πάλι πω «Κοίτα εκείνο τον άνθρωπο με το μπλε παντελόνι» το βλέμμα σας θα αναζητήσει έναν άντρα κι όχι μια γυναίκα. Αν τέλος πω «Κοίτα εκείνο τον άνθρωπο με τη μπλε φούστα» ή που θα αναζητήσετε έναν άντρα με φούστα (!) ή που θα με δουλέψετε για τη «λανθασμένη» πρόταση που σχημάτισα!

Οι γυναίκες λοιπόν συχνά δεν «φαίνονται»  στη γλώσσα. Άλλη μια απόδειξη, τα θηλυκά επαγγελματικά. Μια γυναίκα είναι γιατρός, δικηγόρος, βουλευτής, όπως ακριβώς κι ένας άντρας συνάδελφος της. Αν πεις σε κάποιον «Το παιδί του Γιώργου έγινε γιατρός» το πιο πιθανό είναι να υποθέσει ότι ο γιος του Γιώργου έγινε γιατρός. Αν πει βέβαια «Το παιδί του έγινε γιατρίνα!» τότε να που φαίνεται και η γυναίκα στη γλώσσα! Καμία γυναίκα όμως δε θα σου πει ότι είναι γιατρίνα, δικηγορίνα ή βουλευτίνα (παρόλο που αυτές οι λέξεις υπάρχουν στο λεξιλόγιό μας) γιατί είναι λέξεις αρνητικά φορτισμένες που κρύβουν ειρωνεία και υποτίμηση. Σκεφτείτε πως η φράση «Άλλα αντ’ άλλων μας τα είπε η γιατρίνα σου!» στέκει περισσότερο στο λόγο, αντίθετα απ’ τη φράση «Είναι μια εξαίρετη γιατρίνα!».

Ακόμα πιο ξεκάθαρο για το υποτιμητικό του πράγματος είναι το παράδειγμα του ουσιαστικού «ο/η γραμματέας». Στο μυαλό μας «η γραμματέας» είναι τίτλος κατώτερος από «τον γραμματέα» και θα σας το αποδείξω: Η γραμματέας του υπουργείου στο μυαλό μας είναι μια κυρία που έχει γραφείο στην είσοδο του γραφείου του/της υπουργού, σηκώνει τα τηλέφωνα, βγάζει φωτοτυπίες, δακτυλογραφεί κτλ, ενώ ο γραμματέας του υπουργείου είναι…κάτι σαν τον Ζαχόπουλο στο Πολιτισμού! Λύνει και δένει!

Η γυναίκα στο λόγο λοιπόν μοιάζει να απαρνιέται το θηλυκό για να μπορέσει να κερδίσει το κύρος που οι άντρες εξ ορισμού διαθέτουν. Δεν είναι τυχαίο που πολλές κυρίες επιλέγουν να χρησιμοποιούν το επώνυμο του συζύγου τους (παρόλο που δεν είναι πια υποχρεωτικό). Όσες παντρεμένες αντισταθήκατε βέβαια σθεναρά στην αλλαγή του πατρικού σας ονόματος, καλό είναι να γνωρίζετε ότι το επίθετο σας δηλώνει από μόνο του ότι ανήκετε ή κατάγεστε από έναν άντρα·τον μπαμπά σας! Αν δηλαδή ο μπαμπάς είναι Χατζής, στη γενική κάνει «του Χατζή». Το επίθετο της κόρης του είναι αυτή η γενική  (του) «Χατζή», που συντακτικά χαρακτηρίζεται γενική κτητική (κτήμα του μπαμπά λοιπόν!) ή της καταγωγής (και η μαμά….δεν κατάγομαι κι από τη μαμά;!)




Follow

Ενημερωθείτε για κάθε νέα δημοσίευση στο email σας.

Μαζί με 40 ακόμα followers