i love linguistics!


ολοι τρια (;) μετρα παιρνουν γη!

Bride-escapes-grave3Τον υπουργό Πολάκη τον έμαθα μετά το περιστατικό του Δεκεμβρίου, όταν κατά τη διάρκεια συνέντευξης τύπου συγκρούστηκε με έναν δημοσιογράφο. Ο Πολάκης τότε έγινε δέκτης αρνητικής κριτικής από μεγάλο μέρος του κόσμου, όχι μόνο για τον τρόπο που χειρίστηκε τη συνέντευξη τύπου, αλλά και για την επιλογή του να προφέρει τον ιό HIV, «χιβ». Είχα στενοχωρηθεί τότε που δεν προλάβαινα να κάνω μια μικρή έρευνα και να γράψω κάτι για το γλωσσικό αυτό «λάθος». Το έψαξα πάντως το πράμα και περίμενα την κατάλληλη στιγμή…ώσπου χτες ο Πολάκης ξαναχτύπησε! 🙂

Μιλώντας σε κομματική συγκέντρωση του ΣΥΡΙΖΑ και αναφερόμενος στην επίμαχη συνέντευξη τύπου, μεταξύ άλλων, είπε: «Ή που βγήκαν κάτι 25χρονα, που εψές επήρανε πτυχίο, να μου πουν πώς λένε οι γιατροί τον ιό του AIDS, ας πούμε. Όλοι χιβ τον λέμε μεταξύ μας. Έτσι τον λέμε. Πώς να το κάνουμε δηλαδή; Και θα μας κάνουν παρατήρηση, ας πούμε, τα χτεσινά αβγά -για να το πω κι έτσι-. Πώς θα τον επούμε, ας πούμε.»

Πράγματι -όπως έχουμε πει πολλάκις (you see what I did there! 😛 )- στο πλαίσιο μίας κλειστής ομάδας, όπως είναι πχ οι γιατροί ενός νοσοκομείου, αναπτύσσεται μία ποικιλία της γλώσσας, σχεδόν συνθηματική. Αυτή παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με τη νόρμα στο λεξιλόγιο, τη σύνταξη και την προφορά. Ένα τέτοιο παράδειγμα διαφορετικής προφοράς είναι η επιλογή των γιατρών να προφέρουν -μάλλον χάριν συντομίας- το ακρωνύμιο HIV (που θα προφερόταν κανονικά [‘v]), απλά χιβ.

Βέβαια η επιλογή του Πολάκη να πει τον HIV, χιβ, δεν ταιριάζει στο συγκεκριμένο επικοινωνιακό πλαίσιο. Ήταν μία συνέντευξη τύπου, όχι μία συνομιλία ανάμεσα σε γιατρούς, στο πλαίσιο της δουλειάς τους. Η λανθασμένη χρήση του διαλεκτικού τύπου ενδεχομένως και να έγινε από παραδρομή. Δεν μπορώ να φανταστώ δηλαδή ότι ο Πολάκης όπου σταθεί κι όπου βρεθεί λέει τον HIV «χιβ», ή τον ορθοπεδικό «κοκαλά», ή το οινόπνευμα «οινόπλεμα» (=επειδή οι γιατροί «πλένονται» με αυτό) και περιμένει να τον καταλάβουν με ευκολία!

 

 

 



Λάρ’σα goes viral!
Οκτώβριος 3, 2015, 09:12
Filed under: γλωσσικος ρατσισμος, διαλεκτολογια, plus | Ετικέτες: ,

Για κάποιον ανεξήγητο λόγο αρκετ@ ελληνόφων@ δημιουργοί των internet memes* έχουν εμμονή με τη Λαρισαϊκή διάλεκτο τελευταία 😛 :

*Νομίζω ότι έτσι λέγονται και τα συγκεκριμένα, παρόλο που δεν συνοδεύονται από εικόνα

IMG_2894

IMG_2895

IMG_2896

IMG_2897

11217167_832266500225552_693986920425056307_n

IMG_2902

IMG_2901

IMG_2874

🙂

UPDATE

12076967_452238778313175_287035545_n

12071866_452386274965092_496198899_n

12077037_452687228268330_488213063_n

12092191_453560701514316_3794373_n

Διάβασε επίσης:

Βυσσ’νή θύελλα!

Λάρ’σας voice!



αλλοθι δεν εχεις αλλοθι!

Να ‘μαστε και πάλι σε προεκλογικό πυρετό…Και να που προέκυψε ξανά γλωσσικό θέμα: Χτες ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης δήλωσε για τον Αλέξη Τσίπρα: «σου λέει ’40 χρονών είμαι, να πάω εγώ τώρα να εφαρμόσω τέτοια μέτρα; Ας κάτσω στην άκρη, να περάσουν 1-2 χρόνια, να’ ρθει κάποιος άλλος, να βρούμε τον αυτοφωράκια που θα τον βάλουμε μπροστά, να τον πάρουνε μέσα».».

Ο αυτοφωράκιας (θηλυκό δεν απαντάται) είναι το άτομο που έχει προσληφθεί από νυχτερινό κέντρο προκειμένου να θεωρείται (δήθεν) υπεύθυνο για τις όποιες παρανομίες υποπέσουν στην αντίληψη της αστυνομίας. Πληρώνεται για να περνάει αυτόφωρο και να το αποφεύγουν οι πραγματικά υπεύθυν@. Η λέξη «αυτοφωράκιας» λοιπόν ανήκει σε μία κοινωνιόλεκτο που αναπτύσσεται ανάμεσα σε ανθρώπους της νύχτας. Συγκεκριμένα πρόκειται για μια λέξη -που για να την αγνοούν τόσ@ φυσικ@ ομιλητ@ς της ελληνικής (γίνεται χαμός από χτες με ανθρώπους που αναρωτιούνται τι εννοούσε ο Μεϊμαράκης)- δεν έχει περάσει στο λεξιλόγιο της γλώσσας.

Να πω την αλήθεια, τη χρήση της λέξης «αυτοφωράκιας» στο πλαίσιο που την ενέταξε ο Μεϊμαράκης την καταλαβαίνω (αν και πιστεύω ότι θα μπορούσε να βρει μια άλλη αναλογία, πιο ταιριαστή). Το «αυτοφωράκιας της ήττας» του Τσίπρα απ’ την άλλη δεν το κατανοώ. Αν μπορεί κάποι@ ας με διαφωτίσει.

Ο λόγος που γράφω βέβαια αυτό το post είναι άλλος. Κάποιος αναρωτήθηκε στο twitter (στο οποίο το hashtag #autoforakias έγινε trending topic) πώς θα μεταφράσουν τα ξένα μέσα τη λέξη αυτή. Υποψιάζομαι ότι θα καταφύγουν στην οικειοποιητική μετάφραση (domesticating translation), θα υποκαταστήσουν δηλαδή τη λέξη που χρησιμοποίησε ο αρχηγός της ΝΔ με μια λέξη ή φράση όχι ισοδύναμη, που είναι όμως κατανοητή στ@ς δέκτ@ς της γλώσσας-στόχου. Βέβαια η μετάφραση θα εξαρτηθεί από το κοινό στο οποίο απευθύνεται το μέσο (αλλιώς θα αποδώσει τη λέξη μία πολιτική εφημερίδα κι αλλιώς μια σατιρική εκπομπή του εξωτερικού). Το σίγουρο πάντως είναι ότι μοιραία θα χαθεί αυτή η εσάνς νύχτας που αναδίδει η λέξη «αυτοφωράκιας». 😛

Ο εναλλακτικός τρόπος μετάφρασης είναι ο ξενότροπος (foreignizing) που παραβιάζει τους πολιτισμικούς κώδικες της γλώσσας-στόχου προκειμένου να αναδείξει την ιδιαιτερότητα της γλώσσας που χρησιμοποιείται στο κείμενο προς μετάφραση. Βέβαια αυτός ο τρόπος χρησιμοποιείται στη μετάφραση κυρίως της λογοτεχνίας και όχι στα «σοφά» λόγια «μεγάλων» πολιτικών αντρών..! 😀

Update: Η απορία λύθηκε! 🙂

Καταγραφή



Λαρ’σα ‘s voice!

10431696_744020682287436_8937173544103254247_nΈνα κείμενο της Athensvoice (που τώρα μόλις παρατήρησα ότι γράφτηκε το 2009) μοιράζεται στ@ς λαρισαί@ς διαδικτυακ@ς φίλ@ς τις τελευταίες μέρες. Πρόκειται για το «Ξένες Λέξεις-Το λεξικό του κάμπου» που υπογράφουν η Βάγια Ματζαρόγλου και ο Στέφανος Τσιτσόπουλος. Δεν ξέρω ποια είναι η σχέση των δύο αυτών ανθρώπων με τη Λάρισα ή την ευρύτερη περιοχή, ωστόσο ζώντας στην πόλη τα 23 από τα 29 χρόνια της ζωής μου έχω να τους πω ότι πάνω από τις μισές εκφράσεις και λέξεις που καταγράφουν μου είναι παντελώς άγνωστες. Για κάποιες μάλιστα είμαι σχεδόν σίγουρη ότι δεν υπάρχουν καν.

Διαβάζοντας από κοινού το κείμενο με Λαρισαί@ς φίλ@ς καταλήξαμε ότι κάποιες από τις λέξεις που δεν γνωρίζω, ναι μεν δεν χρησιμοποιούνται στην πρωτεύουσα του νομού, αλλά χρησιμοποιούνται αλλού, για παράδειγμα στην Ελασσόνα: Βλάκας = Σιούτος, Πανύβλακας = Σιούρδος.

Κάποιες άλλες μάλλον αποτελούν μέρος της ιδιολέκτου των ομιλητών, τ@ς οποί@ς συμβουλεύτηκαν οι συντάκτ@ς για να γράψουν το άρθρο. Η ιδιόλεκτος είναι η προσωπική χρήση της καθομιλουμένης που παρουσιάζει ιδιαιτερότητες λεξιλογικές (και όχι μόνο) σε σχέση με την καθομιλουμένη. Η ιδιόλεκτος λοιπόν είναι κατανοητή από τους πολύ κοντινούς μας ανθρώπους. Για να καταλάβετε τι εννοώ, εμείς στο σπίτι μου λέμε το «τηλεκοντρόλ» «τσακατσούκα». Λέμε πχ «Που είναι το τσακατσούκα;» και αν ο δέκτης του μηνύματος είναι του σπιτιού, ξέρει ακριβώς τι αναζητάμε. Η ένταξη λοιπόν στο «Λεξικό του κάμπου» φράσεων όπως «Παθητικός γκέι = Σφουρλιάγκος / Ροζοχτύπς», «Ενεργητικός γκέι = Κωλοφάγος», «Είναι τραβεστί = Έχει γκαργκαλιάνγκο» μου μυρίζουν ιδιόλεκτο. Είναι σαν να με ρωτούσαν εμένα πώς λέμε στη Λάρισα το «τηλεκοντρόλ» και να τους απαντούσα «τσακατσούκα».

Όσο για τις λέξεις και εκφράσεις που είμαι σχεδόν σίγουρη ότι δεν υπάρχουν καν, αλλά αντιθέτως είναι γεννήματα μη Θεσσαλών ομιλητών, παραθέτω ενδεικτικά: «Γλείψε μου το στήθος = Ματσάλαμ’ τα βζά», «Το κλαμπ έχει ουρά για να μπεις = Βαράει στρούγκα», «Μωρό μου = Ζγούρι μου (εκ του ζυγούρι = προβατίνα)». Οι φράσεις αυτές είναι προϊόν της αντίληψης ότι οι Λαρισαί@ είναι χωριάτες, φτιάχνουν ολημερίς τυριά, κάθε σπίτι έχει ένα μαντρί κτλ. 🙂 Η πρώτη φράση από αυτές που κατέγραψα μάλιστα νομίζω ότι προέρχεται από ένα ανέκδοτο, τύπου «Πως λένε οι Λαρισαίοι το…».  

Μια τελική σημείωση: το κείμενο της Athensvoice δεν έθιξε κανένα και καμία. Οι ομιλητ@ς της περιοχής πιστεύω ότι το διάβασαν με ενδιαφέρον γιατί ξέρουν ότι μιλούν ιδιαίτερα και δεν ντρέπονται. Γι’ αυτό μάλλον περιμέναμε πιο εύστοχες επιλογές. Υπάρχουν άλλωστε τόσα να γράψει κάποι@ς! Σε μελλοντικό post ίσως επιχειρήσω μία καταγραφή.

Πέρα από τη διαφωνία μου με την επιλογή κάποιων λέξεων και εκφράσεων, να πω ότι υπήρχαν λάθη και στους ορισμούς. Δεν λέμε δηλαδή «Κλαίει το κλαρίνο!» για το «Γαμάτο track!» (πχ ακούγοντας Lady Gaga: «Κλαίει το κλαρίνο!») αλλά όταν όντως κλαίει το κλαρίνο, δηλαδή όταν σολάρει! Εκτός κι αν ο ορισμός προέκυψε από την αντίληψη ότι στη Λάρισα ακούμε μόνο κλαρίνα! 😀



γιαγια raver

Έχεις μια βλάχα γιαγιά που μένει γλωσσικά ανεκμετάλευτη;! Βάλτην μπροστά στο laptop και πες της να μιλήσει στη γλώσσα της! Έπειτα ανέβασε αυτό το video ή audio στο Endangered Languages Project της Google και θα έχεις προσθέσει κι εσύ ένα νέο δεδομένο στην έρευνα για τη βλάχικη γλώσσα!

Η Google και δύο συνεργαζόμενα με αυτή πανεπιστήμια κατασκεύασαν ένα όμορφο, εύχρηστο site στο οποίο καθένας μπορεί να εμπλουτίσει με οπτικοακουστικό υλικό και γραπτά κείμενα την έρευνα των επιστημόνων που προσπαθούν να καταγράψουν εκείνες τις γλώσσες και διαλέκτους οι οποίες δεν έχουν πια αρκετ@ς φυσικ@ς ομιλητ@ς. Η ιστοσελίδα προσφέρεται βέβαια και για απλή περιήγηση -το να κάνεις uploads δεν είναι προϋπόθεση για να χαρείς το site!-.

Στον ελλαδικό χώρο συναντάμε τα μογλενίτικα (τη βλάχικη μογλενίτικη γλώσσα), τα βλάχικα (την αρωμουνική γλώσσα),  τα τσακώνικα και τα αρβανίτικα. Τα τρία πρώτα χαρακτηρίζονται «endangered (=σε κίνδυνο)» ενώ μόνο τα αρβανίτικα τοποθετούνται στην κατηγορία «vitality unknown», βρίσκονται δηλαδή ένα βήμα πριν το γλωσσικό θάνατο. Το υλικό που έχει μαζευτεί μέχρι τώρα γι’αυτές τις γλώσσες και διαλέκτους είναι πολύ φτωχό, γι’αυτό μη χάνεις χρόνο: Βάλε τη γιαγιά μπροστά στο laptop λέμε..!

Γκουγκλάροντας για το Endangered Language Project, διαπίστωσα ότι ο ενθουσιασμός του κοινού είναι τόσο μεγάλος που φτάνει καμιά φορά σε υπερβολές. Ναι, πρόκειται για μια «ζωντανή» βάση δεδομένων που δεν σταματά να ανανεώνεται! Ναι, θα μαζευτούν νέες πληροφορίες για γλώσσες και διαλέκτους των οποίων την ύπαρξη ήδη γνωρίζουμε. Ναι, θα καταγραφούν γλώσσες και διάλεκτοι που μπορεί να μην υπήρχαν καν στη βιβλιογραφία χωρίς το project!  Ωστόσο είναι υπερβολή να χαρακτηρίζουμε τη Google «Σωτήρα των γλωσσών». Δεν θα σωθούν τα αρβανίτικα επειδή θα βάλεις εσύ τη γιαγιά μπροστά στο laptop. Αυτό που θα καταφέρεις είναι να μείνει η φωνή της γιαγιάς ως σημείο αναφοράς ακόμα και όταν η διάλεκτος δεν θα έχει πια φυσικούς ομιλητές. Δεν είναι και λίγο! 🙂

κλικ!



ποιος εισαι; ο ατλας;;!!*

need help?

Είμαι σίγουρη ότι οι περισσότεροι από εσάς έχετε ανακαλύψει πως μοιράζεστε κοινές ιδιωματικές λέξεις με κάποιον φίλο σας που δεν είναι συντοπίτης σας. Για παράδειγμα εμείς οι Λαρισαίοι λέμε «με τζουνάει η κουβέρτα» εννοώντας ότι μας τσιμπάει, γρατζουνάει το δέρμα μας. Τη λέξη αυτή χρησιμοποιούν και φίλοι μου από την Κατερίνη. Αυτή η παρατήρηση επιβεβαιώνει-κάπως απλοϊκά βέβαια- ότι τα ιδιώματα δεν είναι αυστηρά χωρισμένα ανά περιοχή κι ότι κάθε γραμματικό ή λεξιλογικό φαινόμενο μπορεί να απαντηθεί σε περισσότερα από ένα ιδιώματα. Για το λόγο αυτό οι γλωσσολόγοι δημιούργησαν γλωσσικούς άτλαντες, δηλαδή γεωγραφικούς χάρτες που αποτυπώνουν το πώς κατανέμεται ένα διαλεκτικό φαινόμενο σε μια περιοχή.

Φανταστείτε έναν ερευνητή που θέλει να δείξει στο χάρτη της Ελλάδας τις περιοχές στις οποίες οι ομιλητές διατηρούν το τελικό «ν» στα ονόματα. Αφού επιλέξει τις κατάλληλες φράσεις και λέξεις και συλλέξει τα στοιχεία με τη βοήθεια ειδικών ερωτηματολογίων, διαπιστώνει ότι το φαινόμενο αυτό συναντάται στα ιδιώματα των Δωδεκανήσων, στη Χίο, τη Νάξο κτλ, την Κύπρο και τη Μικρασία. Ο ερευνητής θα χαράξει πάνω στο χάρτη γραμμές-όρια, μέσα στα οποία εμφανίζεται το φαινόμενο της διατήρησης του «ν». Οι γραμμές αυτές ονομάζονται ισόγλωσσα. Πέρα από αυτές εμφανίζονται βέβαια διαφορετικά γλωσσικά φαινόμενα.

Συνήθως σε ένα γλωσσικό άτλαντα αποτυπώνονται πολλά γλωσσικά φαινόμενα με αποτέλεσμα να γίνεται χαμός από γραμμές. Σε τέτοιους χάρτες ο γλωσσολόγος ομαδοποιεί τις γραμμές σε «δέσμες ισογλώσσων» προκειμένου να βρει τα όρια κάθε διαλέκτου. Παρατηρεί δηλαδή σε ποιες περιοχές έχουν συγχρόνως την ίδια προφορά, δίνουν την ίδια σημασία στις ιδιωματικές λέξεις, θέτουν τις ίδιες καταλήξεις και μοιράζονται κοινά συντακτικά χαρακτηριστικά, ώστε να ορίσει στο χάρτη την περιοχή που μιλιέται η διάλεκτος.

Για παράδειγμα, τα χωριά των οποίων οι κάτοικοι παρουσιάζουν τα εξής κοινά γλωσσικά χαρακτηριστικά: διατηρούν το αρχαίο δωρικό α /a/ π.χ. «μάτη», από το μάτηρ=μητέρα, τρέπουν το «κ» [k] σε «τσ» [t∫] μπροστά από τα /e/ και /i/ π.χ. τσίπο=κήπος, σχηματίζουν τον ενεστώτα και τον παρατατικό περιφραστικά με τον συνδυασμό του ρήματος έμι=είμαι και τη μετοχή του ενεστώτα π.χ. έμι έχου=έχω, έμα έχου=είχα, μοιράζονται κοινό ιδιωματικό λεξιλόγιό π.χ. ασάτη=κόρη, κτλ, σημειώνονται στο χάρτη ως η περιοχή στην οποία μιλιούνται τα τσακώνικα.

*this is an inside joke!



ή ταν ή ταπιταν!

Όσοι λύνετε σταυρόλεξα σίγουρα συναντάτε συχνά τον ορισμό «ΤΗΝ…ΤΩΝ ΣΠΑΡΤΙΑΤΩΝ» που έχει σαν απάντηση το «ΤΑΝ» (θυμηθείτε το γνωστό «ή ταν ή επί τας» που έλεγαν οι Σπαρτιάτισσες καθώς έδιναν στους γιους τους την ασπίδα για τη μάχη). Το «ΤΑΝ» δηλαδή είναι άρθρο της δωρικής διαλέκτου κι αντιστοιχεί στο άρθρο «ΤΗΝ» της αττικής διαλέκτου. Επομένως το «ή ταν ή επί τας» στην αττική είναι «ή την [ασπίδα] ή επί της [ασπίδος]» δηλαδή ή να φέρεις την ασπίδα ή να σε φέρουν πάνω στην ασπίδα νεκρό (μάνα να σου πετύχει! :P).

Η Αθήνα και η Σπάρτη λοιπόν εκτός από τις διαφορές που έκαναν την έχθρα τους να μείνει στην ιστορία, διαφέρουν και στη γλώσσα! Κι αφού όλοι λίγο πολύ κατανοούμε την αττική διάλεκτο που διδαχτήκαμε στο σχολείο, θα σας μιλήσω για μερικές διαφορές της με τη δωρική.

Η δωρική όπως είδαμε διατηρεί το μακρό ᾱ της Ινδοευρωπαϊκής ενώ η αττική το τρέπει σε μακρό ανοιχτό ē, δηλαδή «η». Άλλη μια διαφορά συναντά κανείς στα αριθμητικά των δύο διαλέκτων. Αν ένας Αθηναίος έλεγε «Οι τριακόσιοι» ο Λεωνάιντας θα του απαντούσε «Ποιοι τριακόσιοι;! This is Sparta! Οι τριακάτιοι εννοείς!»…  😀 Μήπως θυμάστε πόσο δύσκολα μαθαίναμε στο σχολείο ότι το τρίτο πληθυντικό του Ενεστώτα κάνει «παιδεύουσιν» κι όχι «παιδεύουν» όπως στα νέα ελληνικά; Πάλι καλά να λέτε που δε μαθαίναμε και δωρική διάλεκτο, γιατί εκεί κάνει «παιδεύοντι«! Αφήστε που σε ορισμένες λέξεις οι Σπαρτιάτες έβαζαν το βραχύ ᾰ εκεί που η Αθηναίοι βάζαν το ε, π.χ. ἱαρός-ἱερός! Ας μη μιλήσω για εκείνες τις λέξεις που συναντάμε μόνο στη δωρική, όπως πάομαι = αποκτώ ή λείω= θέλω.

Κι αφού κάπου εδώ τελειώσαμε με τα γλωσσολογικά, θα παρακαλούσα όποιον γνωρίζει να μου θυμίσει το κόλπο με το οποίο βρίσκω εύκολα τους αρχαίους ελληνικούς αριθμούς… Έχουμε κι ένα σταυρόλεξο να λύσουμε! 😀