i love linguistics!


Και ναι και οχι, και ετσι και γιουβετσι

10312379_10152820025242928_1050443137155461168_nΟι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ημερών δεν θα μπορούσαν παρά να αποτελέσουν αφορμή για ένα νέο γλωσσολογικό κειμενάκι. Όπως όλ@ ξέρετε, στις 5 Ιουνίου οι πολίτες καλούμαστε να αποφασίσουμε επιλέγοντας ένα “ναι” ή ένα “όχι”. Στο blog αυτό βέβαια δεν θα διαβάσετε πολιτικές αναλύσεις υπέρ της μιας ή της άλλης επιλογής. Εδώ θα σταθούμε στις δύο λέξεις.

Που λέτε το δίλημμα του δημοψηφίσματος με πήγε χρόνια πίσω. Για την ακρίβεια δώδεκα χρόνια πριν. Θυμήθηκα πως μία ακριβώς μέρα πριν εξεταστώ στα αρχαία στις πανελλαδικές ο χιουμορίστας καθηγητής των αρχαίων μου μού είπε χαιρέκακα: “Ωραία, είσαι σε θέση να λύσεις ένα άγνωστο κείμενο. Ξέρεις σύνταξη, γραμματική, λεξιλόγιο. Όταν ξεκινάς όμως μια ξένη γλώσσα ποιο είναι το πρώτο πράγμα που μαθαίνεις; Το “ναι” και το “όχι”. Πώς είναι λοιπόν στ’ αρχαία; ”. Πάγωσα. Δεν ήξερα τις δύο πιο βασικές λέξεις του λεξιλογίου της γλώσσας στην οποία θα εξεταζόμουν την επομένη. Σαν γνήσιο φλωράκι έσπευσα να τις βρω.

Στα αρχαία το “ναι”, είναι “ναί”. Προγενέστερος τύπος δεν απαντάται. Η λέξη ήταν λοιπόν εξαρχής ένα μόριο το οποίο δηλώνει την συγκατάβαση και τη συμφωνία. Το “όχι” από την άλλη προέρχεται από το αρχαίο αρνητικό μόριο “ουκ” και μάλιστα από τη δασυμένη μορφή του «ουχ(ί)».

Οι δύο αυτές μικρές λέξεις που σήμερα πυροδοτούν εντάσεις, διαφωνίες και παίζουν καθοριστικό ρόλο για το μέλλον μας, απασχόλησαν ιδιαίτερα τ@ς επιστήμον@ς της ιστορικής γλωσσολογίας και συγκεκριμένα όσ@ς ασχολούνται με τη συγκριτική γραμματική. Η λέξη που κυρίως προβλημάτισε ήταν το “όχι”. Οι γλωσσολόγοι δεν μπορούσαν να εξηγήσουν πώς γίνεται μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα να μην έχει κληρονομήσει το αρνητικό *ne για το κύριο μόριο αρνητικής απάντησης “όχι”, όπως έκαναν άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες (πχ αγγλικά “no”, γαλλικά “non”, γερμανικά “nein”, βουλγάρικα “ne” κτλ). Ορισμέν@ προβληματίστηκαν και με την ομοιότητα του ελληνικού “ναι” με το ινδοευρωπαϊκό *ne (=όχι). Οι γλωσσολόγοι παραξενεύονταν επίσης και με το γεγονός ότι ενώ στα ελληνικά δεν χρησιμοποιήθηκε η ινδοευρωπαϊκή ρίζα για το “όχι”, χρησιμοποιείται το αρνητικό μόριο *ne ως στερητικό κατά τη σύνθεση ορισμένων λέξεων, πχ . νε-έπος (=σε ελεύθερη μετάφραση «που δεν μιλάει») > νήπιο.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες θεωρίες που ερμηνεύει την απόκλιση του “όχι” από τις άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες είναι η εξής: Ανάμεσα στην προ-ελληνική και την ινδοευρωπαϊκή φάση της γλώσσας υπήρχε το λεγόμενο πρωτοελληνικό στρώμα, μία μεταβατική φάση, κατά την οποία η άρνηση ήταν περιφραστική και όχι μονολεκτική. Η περίφραση περιείχε την ινδοευρωπαϊκή άρνηση *ne, ωστόσο απλοποιήθηκε σε τέτοιο βαθμό που το *ne εξαλείφθηκε. Όσον αφορά το “ναι”, οι περισσότεροι γλωσσολόγοι υποστηρίζουν ότι η σύνδεσή του με την ινδοευρωπαϊκή άρνηση είναι λανθασμένη, καθώς πρόκειται για εκ των υστέρων φωνητική σύνδεση (το ναι στα αρχαία άλλωστε ενδεχομένως προφέρονταν [nai] όχι [ne]).

Καλή ψήφο!

Advertisements


ή ταν ή ταπιταν!

Όσοι λύνετε σταυρόλεξα σίγουρα συναντάτε συχνά τον ορισμό «ΤΗΝ…ΤΩΝ ΣΠΑΡΤΙΑΤΩΝ» που έχει σαν απάντηση το «ΤΑΝ» (θυμηθείτε το γνωστό «ή ταν ή επί τας» που έλεγαν οι Σπαρτιάτισσες καθώς έδιναν στους γιους τους την ασπίδα για τη μάχη). Το «ΤΑΝ» δηλαδή είναι άρθρο της δωρικής διαλέκτου κι αντιστοιχεί στο άρθρο «ΤΗΝ» της αττικής διαλέκτου. Επομένως το «ή ταν ή επί τας» στην αττική είναι «ή την [ασπίδα] ή επί της [ασπίδος]» δηλαδή ή να φέρεις την ασπίδα ή να σε φέρουν πάνω στην ασπίδα νεκρό (μάνα να σου πετύχει! :P).

Η Αθήνα και η Σπάρτη λοιπόν εκτός από τις διαφορές που έκαναν την έχθρα τους να μείνει στην ιστορία, διαφέρουν και στη γλώσσα! Κι αφού όλοι λίγο πολύ κατανοούμε την αττική διάλεκτο που διδαχτήκαμε στο σχολείο, θα σας μιλήσω για μερικές διαφορές της με τη δωρική.

Η δωρική όπως είδαμε διατηρεί το μακρό ᾱ της Ινδοευρωπαϊκής ενώ η αττική το τρέπει σε μακρό ανοιχτό ē, δηλαδή «η». Άλλη μια διαφορά συναντά κανείς στα αριθμητικά των δύο διαλέκτων. Αν ένας Αθηναίος έλεγε «Οι τριακόσιοι» ο Λεωνάιντας θα του απαντούσε «Ποιοι τριακόσιοι;! This is Sparta! Οι τριακάτιοι εννοείς!»…  😀 Μήπως θυμάστε πόσο δύσκολα μαθαίναμε στο σχολείο ότι το τρίτο πληθυντικό του Ενεστώτα κάνει «παιδεύουσιν» κι όχι «παιδεύουν» όπως στα νέα ελληνικά; Πάλι καλά να λέτε που δε μαθαίναμε και δωρική διάλεκτο, γιατί εκεί κάνει «παιδεύοντι«! Αφήστε που σε ορισμένες λέξεις οι Σπαρτιάτες έβαζαν το βραχύ ᾰ εκεί που η Αθηναίοι βάζαν το ε, π.χ. ἱαρός-ἱερός! Ας μη μιλήσω για εκείνες τις λέξεις που συναντάμε μόνο στη δωρική, όπως πάομαι = αποκτώ ή λείω= θέλω.

Κι αφού κάπου εδώ τελειώσαμε με τα γλωσσολογικά, θα παρακαλούσα όποιον γνωρίζει να μου θυμίσει το κόλπο με το οποίο βρίσκω εύκολα τους αρχαίους ελληνικούς αριθμούς… Έχουμε κι ένα σταυρόλεξο να λύσουμε! 😀



put the blame on mame

Τον τελευταίο μήνα μαζί με τα αγαπητά μου μαθητούδια προσπαθούμε να μαζέψουμε τα ασυμμάζευτα! Η επανάληψη στα αρχαία είναι αποκαλυπτική για την αναποτελεσματικότητα των διδακτικών μεθόδων που χρησιμοποίησα εγώ κι οι καθηγητές τους στο σχολείο όλη τη χρονιά…Σαν αποτέλεσμα βλέπω τα παιδάκια να τραβάνε τα μαλλιά τους και να λένε «Ποιος @#$%& ανακάλυψε τη γραμματική;!»

Κάποιοι φαντάζονται ότι οι αρχαιολόγοι μαζί με όλα τ’άλλα ξέθαψαν και κάποιον πάπυρο ή πλάκα στον οποίο ένας @#$%& αρχαίος κατέγραψε κανόνες γραμματικής! Η αλήθεια είναι ότι αν κάποιος φταίει, αυτοί είναι οι αλεξανδρινοί γραμματικοί κι όχι οι αρχαίοι -αλεξανδρινή ονομάζεται η περίοδος από το 323 π.Χ., που πέθανε ο Μ.Αλέξανδρος, μέχρι το 31 π.Χ., που η Ρώμη κυριάρχησε σε όλο τον κόσμο-.

Οι λόγιοι αυτοί και οι σύγχρονοί τους μιλούσαν την ελληνιστική κοινή, μια γλώσσα αρκετά διαφοροποιημένη από την αττική διάλεκτο των αρχαίων κλασικών. Αυτή η διαφορετικότητα θεωρήθηκε γλωσσική παρακμή κι έτσι οι αλεξανδρινοί πιστεύοντας ότι η αττική διάλεκτος είναι η γλώσσα πρότυπο που πρέπει να ακολουθήσουν, έσπευσαν να μελετήσουν αρχαία κείμενα. Κατέγραψαν λοιπόν τα φωνητικά και μορφολογικά στοιχεία της αττικής διαλέκτου και πρώτοι μίλησαν για τα «μέρη του λόγου» και τις υποκατηγορίες τους. Η πρώτη γνωστή γραμματική είναι η «Γραμματική Τέχνη» του Διονυσίου του Θρακός που γράφτηκε το 100 π.Χ.

Οι μαθητές βέβαια μπορούν να σιχτιρίζουν περισσότερο τους γραμματικούς της Αναγέννησης παρά τους αλεξανδρινούς, γιατί εκείνοι πρώτοι έγραψαν γραμματικές παιδαγωγικού χαρακτήρα.



ετυμοι;!

Όταν είμαι με φίλους που δείχνουν κάποιο ενδιαφέρον για τη γλώσσα, δεν γλιτώνω ποτέ ερωτήσεις του τύπου «από που προέρχεται η τάδε λέξη;». Τώρα που το σκέφτομαι, σε οποιονδήποτε κι αν πω ότι ασχολούμαι με τη γλωσσολογία, συνήθως μια τέτοια ερώτηση μου κάνει! Επομένως η ετυμολογία, η προέλευση δηλαδή μιας λέξης, ο τρόπος σχηματισμού, η εξέλιξή της, είναι εκείνη που κυρίως μας απασχολεί.

Το ενδιαφέρον αυτό νομίζω ότι έχει μία εξήγηση: την αναντιστοιχία της γραπτής με την προφορική ελληνική! Όσοι κάνουν ορθογραφικά λάθη θέλουν να μάθουν γιατί την πάτησαν. Η ετυμολογία λοιπόν τους δίνει την απάντηση.

Έτυμο ονομάζεται η γλωσσική μορφή από την οποία προκύπτει μία νεότερη, π.χ. η λέξη «σχήμα» προέρχεται από το θέμα σχη- του αρχαίου ρήματος ἔχω. Συχνά τα ορθογραφικά μας λάθη προέρχονται από λανθασμένη ετυμολογία. Γράφουμε για παράδειγμα «επιοικής» αντί «επιεικής» πιστεύοντας ότι έχει κάποια σχέση με το «οίκος».

Το σοβαρότερο ατόπημα από γλωσσολογικής πλευράς πάντως είναι η ετυμολογική πλάνη, στην οποία υπέπεσαν κατά καιρούς και διάσημοι γλωσσολόγοι (βλέπε Μπαμπινιώτης)! Πρόκειται για την τάση να θεωρείται η αρχική σημασία ή μορφή μιας λέξης ως σωστή ενώ η τωρινή να αποτελεί φθορά, π.χ η επιμονή του Μπαμπινιώτη να συνηθίσουμε ότι η λέξη «αγόρι» γράφεται κανονικά με «ω» από το αρχαίο «άωρος». Ακόμα κι αν το ετυμολόγησε σωστά (ειλικρινά δεν έχω ιδέα!), υπάρχει καμία περίπτωση ρε αγόρι μου να αρχίσουμε πίσω πίσω τα «αγώρι» με ω;!!



the F* word
Δεκέμβριος 5, 2009, 17:01
Filed under: ιστορικη γλωσσολογια | Ετικέτες:

Στα αρχαία ελληνικά υπήρχε ένας ήχος -κι ένα σύμβολο του ήχου αυτού- που δεν υπάρχει πια στα νέα. Aναφέρομαι βέβαια στο δίγαμμα, το έκτο γράμμα του αρχαίου ελληνικού αλφαβήτου. Όπως μαρτυρά το ίδιο το όνομά του, αυτό δεν είναι ένα απλό γάμμα…είναι δίγαμμα! Επομένως, ως προς το σύμβολο, μιλάμε για ένα διπλό κεφαλαίο γάμμα (F).

Ως προς τον ήχο, μπορούμε να πούμε ότι θύμιζε το αγγλικό [w] (πατήστε εδώ και μετά πάνω στο σύμβολο w). Όπως μάλλον παρατηρείτε, φωνητικά ο ήχος είναι ασθενής και παραπέμπει στον ήχο του δικού μας σημερινού β. Το γεγονός ότι ήδη από την αρχή ήταν ασθενής ήχος εξηγεί και τη σταδιακή αποβολή του από τα ελληνικά. Μοναδική εξαίρεση η λέξη βάνε (=αρνί) της τσακώνικης διαλέκτου που διατηρεί κατά κάποιον τρόπο ακόμα και στις μέρες μας τον ήχο του δίγαμμα [vanε].

Οι αρχαίες ελληνικές λέξεις που παίρνουν δασεία, είναι εκείνες που είχαν σε πιο πρώιμο στάδιο ένα F στην αρχή τους, π.χ. το ρήμα ορώ (=βλέπω) που γράφεται με δασεία, υπήρξε κάποτε Fορώ. Σε άλλες λέξεις – κυρίως σε διαλεκτικούς τους τύπους- το δίγαμμα αποδόθηκε με τα ου, υ, β, φ και σε άλλες χάθηκε τελείως.

Ο Όμηρος, απ’ ότι φαίνεται, πρόφερε κανονικά το F όταν απήγγειλε τα έπη του.  Όταν όμως τα έπη αυτά καταγράφηκαν, χρησιμοποιήθηκε το αλφάβητο με τα 24 γράμματα (το F είχε δηλαδή αποβληθεί). Έτσι λοιπόν εξηγούνται και οι ανωμαλίες στο μέτρο* των ομηρικών επών.

*Το μέτρο είναι ο ρυθμός κάθε στίχου. Όπως αντιλαμβάνεστε η απουσία ενός γράμματος, στην προκειμένη το F, επηρέασε αυτό τον σταθερό ρυθμό. Στον Όμηρο το μέτρο είναι δακτυλικό εξάμετρο.



erasmus party!

universityΌταν είσαι γύρω στα 20 και φοιτητής, τι καλύτερο από ένα ταξίδι μεγάλης διάρκειας σε μια άλλη χώρα, με τη συγκατάθεση (και τη συνεισφορά!) μάλιστα των γονιών σου; Εκτός από τον εκπαιδευτικό του χαρακτήρα, το πρόγραμμα erasmus είναι και η καλύτερη ευκαιρία να ξεφύγεις από την Ελλάδα και να περάσεις υπέροχα σε μια άλλη χώρα. Αν είσαι δε δραστήριος, δε θα μείνεις καν σ’αυτή, αλλά θα γυρίσεις όσες περισσότερες μπορείς! Με αφορμή το erasmus λοιπόν κάθε χρόνο ταξιδεύουν πολλοί φοιτητές και κοντά σ’αυτούς κι οι φίλοι που δεν μπόρεσαν να μπουν στο πρόγραμμα. Σχεδόν κανείς από αυτούς όμως δεν αναρωτήθηκε ποιος είναι αυτός ο Έρασμος, για να του κάνει εικόνισμα! 😀

Ο Ντεζιντέριους Εράσμους Ροτεροντάμους (!) υπήρξε ουμανιστής φιλόλογος και θεολόγος. Γνώριζε άπταιστα αρχαία ελληνικά και λατινικά, σε τέτοιο σημείο μάλιστα που μπορούσε να γράφει πεζά και ποιήματα στις δύο γλώσσες αλλά και σχόλια πάνω στα κλασικά κείμενα. Είναι επίσης γνωστός ως πρόδρομος της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης που έκανε ο Λούθηρος, καθώς άσκησε δριμεία κριτική στην εκκλησία. Συνέταξε επίσης μία πρώτη μετάφραση της Καινής Διαθήκης από τα Ελληνικά.

Τώρα θα αναρωτιέστε τι σχέση έχουν όλα αυτά με τη γλωσσολογία…  Ο Έρασμος με το έργο του «Διάλογος περί της ορθής προφοράς του λατινικού και του ελληνικού λόγου», εισηγήθηκε μια προφορά της αρχαίας ελληνικής, διαφορετική από αυτή που γνωρίζουμε. Πρότεινε να μη διαβάζουμε τα διπλά φωνήεντα /αι/,/ει/,/οι/ κλπ σαν [e], [i] και [i], αλλά αυτοτελώς το κάθε γράμμα, δηλαδή «αϊ»,»εϊ»,»οϊ»* κτλ. Πρόκειται για τη λεγόμενη ερασμιακή προφορά, η οποία, κάπως διαφοροποιημένη, διδάσκεται στο μάθημα των αρχαίων ελληνικών σε όλα τα πανεπιστήμια του εξωτερικού.

Η ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία αφού μελέτησε τη φωνολογική δομή της αρχαίας ελληνικής, τις γραφές, τη μετρική, τις μαρτυρίες των αρχαίων γραμματικών και σχολιαστών, τις αντίστοιχες δάνειες λέξεις και τις νεοελληνικές διαλέκτους, τελικά επιβεβαίωσε τη θεωρία του Έρασμου. Ωστόσο στην Ελλάδα διαβάζουμε τα αρχαία σαν να διαβάζαμε νέα ελληνικά. Μη βιαστείτε να σκεφτείτε ότι οι ξένοι αναγνωρίζουν τη μοναδικότητά της γλώσσας κι εμείς όχι! Οι γλωσσολόγοι θεωρούν ότι η εκμάθηση της ερασμιακής προφοράς θα δυσκόλευε τους έλληνες μαθητές περισσότερο από τους ξένους. Κι αυτό γιατί στα νέα ελληνικά, αν κι έχουμε διατηρήσει την ορθογραφία της αρχαίας με τα /αι/ κτλ, στην προφορά τα έχουμε απλοποιήσει. Πώς να ζητήσουμε από τους μαθητές να το ξεχάσουν αυτό όταν συναντούν αρχαίο κείμενο; Η ερασμιακή προφορά λοιπόν θα φάνταζε στα μάτια των ελλήνων τεχνητή.

Στο παρακάτω video μπορείτε να ακούσετε έναν ομογενή από Αμερική να διαβάζει Όμηρο, με την ερασμιακή προφορά που διδάχθηκε (ήταν το λιγότερο «πατριωτικό» που κυκλοφορεί στο youtube!)

*με διεθνές φωνητικό αλφάβητο [ai],[ei],[oi].