i love linguistics!


Βρες τη λέξη!

rolling pinΠρόσφατα σχολιάζοντας κάτι γνωστ@ς, μία φίλη με πληροφόρησε ότι κάποιος είναι «αλκομανής». Τη λέξη αυτή ακολούθησε μια αμήχανη σιωπή, τη θέση της οποίας πήραν τα τρανταχτά γέλια όλων μας… Μα «αλκομανής»;! Προφανώς η κοπέλα ήθελε να πει «αλκοολικός» ωστόσο για κάποιο λόγο δεν της ήρθε η λέξη στο μυαλό κι έτσι συνδύασε το β’ συνθετικό -μανής (το οποίο χαρακτηρίζει το πρόσωπο που διακατέχεται από την υπερβολική τάση ικανοποίησης μιας επιθυμίας) με το πρώτο συνθετικό «αλκόολ» -και μάλιστα με τον τύπο «αλκόλ», κατόπιν αποβολής του ενός [ο] που δημιουργούσε χασμωδία-. Όπως μας αποκάλυψε η φίλη όταν κόπασαν τα γέλια, προς στιγμήν σκέφτηκε να πει «αλκοομανής», αλλά δεν της ακούγονταν καλά! Ως προς τη σημασία πάντως το α’ συνθετικό δηλώνει ακριβώς το «αντικείμενο» της υπερβολικής επιθυμίας για την κάλυψη της οποίας το πρόσωπο έχει μανία.

Ο γλωσσικός τύπος που χρησιμοποιεί τυχαία ένας ομιλητής σε μία μόνο συγκεκριμένη στιγμή είναι γνωστός ως λέξη λεξιπλασίας (nonce word). Αν δεν πρόκειται απλώς για λέξη, αλλά για μια ολόκληρη φράση, αυτή ονομάζεται σχηματισμός λεξιπλασίας (ένας φίλος έχει πει κάποτε «τρόπος που λέει» αντί για «τρόπος του λέγειν»).

Φυσικά λεξιπλασία θεωρείται και η εσκεμμένη εφεύρεση ενός γλωσσικού τύπου. Σ’ αυτή συνήθως προβαίνουν οι δημοσιογράφοι όταν θέλουν να κάνουν ένα λογοπαίγνιο στους τίτλους τους. Στους δικούς μου εξυπνακίστικους τίτλους, ας πούμε, θα βρείτε πολλά τέτοια παραδείγματα! 😛 Αγαπημένη μου βέβαια εσκεμμένη λεξιπλασία είναι ένας γλωσσικός τύπος που δημιούργησε πριν κάποια χρόνια μια παλιά μου μαθήτρια. Εκείνη σε ένα επαναληπτικό μάθημά μας αναφωνούσε «Χάος, χάος, χάος» μπροστά στον όγκο της ύλης των Αρχαίων. Κάποια στιγμή που της έδειξα κάτι πολύ περίπλοκο λέει «Όπα! Χαώθηκα!». Όταν τη ρώτησα αν πρόκειται για slang λέξη, μου είπε όχι και ότι μόλις την δημιούργησε επίτηδες! Ήμουν παρούσα λοιπόν στον τοκετό μιας τέλειας λέξης που εγώ χρησιμοποιώ ακόμα και σήμερα! Να μας ζήσει! 🙂

Πολλές φορές πάντως η λεξιπλασία γίνεται νεολογισμός. Αυτό συμβαίνει όταν αυτές οι λέξεις ή φράσεις υιοθετούνται από τις γλωσσικές κοινότητες. Σ’ ένα από τα τελευταία κείμενα που δουλέψαμε με τα παιδιά στο φροντιστήριο υπήρχε η λέξη «οχυρώνομαι» και τους ζήτησα να μου βρουν μια συνώνυμή της που να ταιριάζει στο συγκεκριμένο γλωσσικό πλαίσιο. Ένας μαθητής λοιπόν είπε «καμπερώνομαι» και όλα τα παιδιά συμφώνησαν. «Τι είναι αυτό;!» ρώτησα απορημένη (και εμφανώς πιο γριά απ’ όλ@ς! 😛 ). Mου είπαν ότι είναι ένα ρήμα που χρησιμοποιούν στο διαδικτυακό παιχνίδι Counter Strike για να δηλώσουν ότι κάποι@ς ταμπουρώνεται πίσω από ένα εμπόδιο και αφήνει την υπόλοιπη ομάδα να βγάζει το φίδι απ’την τρύπα! Στο παιχνίδι αυτ@ς που το κάνει (ή η ενέργεια που κάνει -θα σας γελάσω!-) λέγεται camper. Εξού και το «καμπερώνομαι»!