Kakia Ps
γλωσσολογία
Μία λεξη με 2 [lo] που δεν μπορεί παρά να ηχεί “βαριά” στα αυτιά εκείνου που δεν ξέρει τι σημαίνει. Μια επιστήμη που από το όνομά της και μόνο δημιουργεί λανθασμένες εντυπώσεις για τους ανθρώπους που ασχολούνται μ’αυτήν. Ποιος δεν θα έπαιρνε όρκο ότι ένας γλωσσολόγος δεν είναι σίγουρα πολύγλωσσος ή και μεταφραστής;
Στην πραγματικότητα ο γλωσσολόγος είναι ένας ντετέκτιβ της γλώσσας! Είναι αυτός που κρυμμένος, παρακολουθεί και καταγράφει μια γλώσσα σε διάφορες φάσεις της (τι κάνει η γλώσσα αυτή τώρα που τη μιλάμε, τι έκανε παλιότερα, τι σχέσεις διατηρεί με άλλες γλώσσες κτλ). Σαν καλός ντετέκτιβ ο γλωσσολόγος δεν επεμβαίνει ποτέ, ούτε αξιολογεί τη γλώσσα που παρατηρεί. Αν το έκανε θα τη ρύθμιζε, παραποιώντας τα τεκμήρια! Θα την έκανε κάτι που δεν είναι στην πραγματικότητα! Το πόρισμα της έρευνας θα ήταν λάθος κι ο πελάτης του σίγουρα δεν θα έμενε ικανοποιημένος!
Όμως μην μπερδεύεστε! Ο γλωσσολόγος δεν είναι και ο καλύτερος ομιλητής της γλώσσας με την οποία ασχολείται! Κι αυτό γιατί δεν ξέρει τι είναι το σωστό και τι το λάθος! Αυτό που προσπαθεί να μάθει τελικά είναι τι χρησιμοποιείται και γιατί!
Το blog αυτό επιχειρεί να σας βάλει πίσω από τα μαύρα γυαλιά και την ανοιχτή εφημερίδα του ντετέκτιβ-γλωσσολόγου! Έχουμε λοιπόν μια υπόθεση να λύσουμε…
Filed under: φωνητικη, φωνολογια | Ετικέτες: προβλήματα προφοράς, τριβόμενο σύμφωνο, υπερωικό σύμφωνο, δεύτερη/ξένη γλώσσα, διεθνές φωνητικό αλφάβητο, ηχηρό σύμφωνο
Εναλλακτικός τίτλος “Η βοήθεια που ήρθε από μακριά”… και εξηγούμαι: Τελευταία είχα πάθει το γνωστό writer’s block που ήρθε όμως να ξε-block (!) με τις ιστορίες της η φίλη μου Γαλήνη, η οποία συνεχίζει τις σπουδές της στη Σουηδία.
Η Γαλήνη μου εξήγησε πως αντιμετωπίζει το εξής πρόβλημα: Οι σουηδοί δεν μπορούν να προφέρουν το όνομά της. Για την ακρίβεια δεν μπορούν να αποδώσουν τον ήχο [γ] γιατί δεν τον διαθέτουν στη γλώσσα τους. Το αποτέλεσμα είναι η Γαλήνη να γίνεται “Ραλήνη” από όσους πιστεύουν ότι το [γ] είναι κάτι σαν το γαλλικό [ʁ], π.χ. rose ή “Χαλήνη” όπως το αγγλικό [x], π.χ. loch ness.
Εντύπωση μου προκάλεσε ότι κανείς δεν την είπε “Γιαλήνη”, ήχο που επίσης δεν διαθέτουν, αλλά δεν μπορεί και να μη λένε “yes”! Μάλλον φταίει που μόνο (;) εμείς οι έλληνες αναγννωρίζουμε μια στενή σχέση ανάμεσα τους ήχους [γ] (όπως γάτα [γáta]) και [j] (όπως γελώ [jeló]), αφού αναπαριστούμε γραπτώς και τους δύο με το σύμβολο “γ”. Στα ισπανικά για παράδειγμα που συναντάμε και τους δύο αυτούς ήχους, ο μεν [γ] αποδίδεται με το σύμβολο “g”, π.x. algo, ο δε [j] με τα “y” ή “hi”, π.χ. yate, hielo.
Πώς θα μπορούσε άραγε η Γαλήνη να κάνει τους σουηδούς να πουν σωστά τ’όνομά της; Θα μπορούσε να τους εξηγήσει ότι το /γ/ είναι υπερωικό, τριβόμενο και ηχηρό και για να το προφέρουν πρέπει να ακουμπήσουν με το πίσω μέρος της γλώσσας τους την υπερώα, δηλαδή στο πίσω, μαλακό, μέρος τους ουρανίσκου. Οι αρθρωτές που συμμετέχουν στην άρθρωσή του [γ] πρέπει να αφήσουν ένα μικρό άνοιγμα μεταξύ τους που θα επιτρέψει τη δίοδο του αέρα, με αποτέλεσμα να δημιουρηθεί ακουστή τριβή. Οι φωνητικές χορδές πρέπει να πλησιάσουν τόσο ώστε να τεθούν σε παλμικές κινήσεις. Και μετά από αυτό -σαν από θαύμα- όλοι θα φωνάξουν “γγγγγγγ”! 
Άλλος τρόπος είναι να τους παραπέμψει στον οδηγό προφοράς, έναν πίνακα με όλα τα σύμβολα του διεθνούς φωνητικού αλφαβήτου, κάθε ένα από τα οποία συνοδεύεται από παραδείγματα λέξεων πολλών γλωσσών που διαθέτουν τον ήχο αυτό. Έτσι ακόμα κι αν η μητρική κάποιου δεν διαθέτει τον ήχο, ίσως τον γνωρίζει από μια άλλη γλώσσα. Στα ελληνικά ας πούμε δεν έχουμε τον ήχο [ʒ] αλλά πολλοί μπορούν να προφέρουν την αγγλική λέξη pleasure με επιτυχία, δηλαδή [ˈplɛʒə], χωρίς να το μπερδέψουν με τον ήχο [z] όπως “μαζεύω”. Αν αυτοί μάθουν ρώσικα δεν θα δυσκολευτούν να καταλάβουν ότι το “ж” στη λέξη жизнь(=ζωή) προφέρεται σαν το το “pleasure” και όχι σαν το “μαζεύω”.
Τα παραδείγματα αυτά βέβαια είναι μάλλον άχρηστα, αν κανείς δεν ξέρει πώς να προφέρει τη λέξη σε μια ξένη γλώσσα. Την καλύτερη λύση λοιπόν την έδωσε ο αμερικανός συμφοιτητής της Γαλήνης: “Just call her G.!”! 
Filed under: γλωσσικες ποικιλιες, γλωσσικος ρατσισμος | Ετικέτες: φατνιακή προφορά, γλωσσική ποικιλία, λι και νι, ουρανική προφορά
- Δικό σας!!! (με “λι” και “νι” ουρανικό): Τι θα κάνω, πώς θα πορευτώ;/Σε λίγο τελειώνει όλο αυτό/Ηταν δύσκολη αυτή η αποστολή/Μα αρέσει σε όλους να παίζουν εθνική!
Μια δυο μέρες μετά την πρόκριση της εθνικής στο euro, “διέρρευσε” στο internet ένα τραγούδι που συνέθεσαν στο πρόσφατο παρελθόν οι Λυμπερόπουλος, Κατσουράνης και Σαμαράς και το οποίο ερμήνευσε ο πρώτος. Το τραγούδι είναι κατά τη γνώμη μου μία σκέτη αηδία*, παρ’ όλα αυτά ασχολούμαι μαζί του γιατί αποτέλεσε την πηγή έμπνευσης αυτού του post… και τελευταία δεν είχα και πολλή έμπνευση!
Ο Λυμπερόπουλος (ή MC Lybe), όπως είπαμε, τραγουδάει το κομμάτι. Ο παίχτης της ΑΕΚ, που κατάγεται από τα Φιλιατρά Μεσσηνίας, είναι γνωστός για πολλά, ανάμεσα στα οποία και την “αποκλίνουσα” από τη νόρμα προφορά του “λι” και “νι”. Αυτή του η “ιδιαιτερότητα”, όπως είναι αναμενόμενο, αποκαλύπτεται και στο εν λόγω τραγούδι (ομολογώ όχι στο βαθμό που περίμενα!).
Στο σημείο αυτό να διευκρινίσω ότι σαφώς και δεν χαρακτήρισα το τραγούδι αηδία εξαιτίας της προφοράς του “MC”. Αντιθέτως αυτό είναι το μοναδικό πράγμα που βρήκα πραγματικά ενδιαφέρον! Εξού και το post!
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Η επίσημη προφορά του “λι” και του “νι” στα ελληνικά είναι φατνιακή. Αυτό σημαίνει ότι όταν τα προφέρουμε ακουμπάμε με την άκρη της γλώσσας μας στα φατνία (δηλαδή τα ούλα -από τη μέσα μεριά-).
Σε κάποια μέρη της Ελλάδας όμως οι ομιλητές συνηθίζουν να προφέρουν τις δύο αυτές συλλαβές ουρανικά, με τη γλώσσα να κάνει καμπύλη προς τα κάτω και τη μέση της να ακουμπάει το τέλος των φατνίων και σχεδόν την αρχή του ουρανίσκου. Πρόκειται για χαρακτηριστικό πολλών νότιων διαλέκτων, που μιλιούνται μάλιστα και σε μεγάλα αστικά κέντρα όπως στην Πάτρα και το Ηράκλειο…και τα Φιλιατρά Μεσσηνίας!
Η ουρανική προφορά του “λι” και “νι” είναι ένα ιδιωματικό στοιχείο που έχει “στιγματιστεί” -ακριβώς όπως η θεσσαλική προφορά- ως επαρχιώτικη, γραφική και αστεία (θυμηθείτε την Αμαλία στο Παρά Πέντε). Σε μία συζήτηση που είχα για το τραγούδι της εθνικής, μάλιστα, κάποιος μου είπε ότι το “λι” και το “νι” το κάνει διπλά γελοίο. Διαφωνώ! Οι στίχοι το κάνουν διπλά-τριπλά-οχταπλά γελοίο. Η προφορά είναι ένα δείγμα της γλωσσικής ποικιλότητας, που την υπερασπίζομαι -ως λαρισαία και mrs linguistics- μέχρι τελικής πτώσης!
*Να σημειώσω βέβαια ότι δεν συμμερίζονται όλοι την άποψή μου. Τα αθλητικά sites το βρήκαν από χαριτωμένο μέχρι ξεκαρδιστικό. Περί ορέξεως..!
Filed under: (το αλλο) λεξικο γλωσσολογικων ορων, γλωσσικo λαθος | Ετικέτες: σημεία στίξης, τροπικά σημεία στίξης, διαλογικά σημεία στίξης, δομικά σημεία στίξης, κόμμα
Φέτος το καλοκαίρι συνειδητοποίησα δύο πράγματα. Ότι οι συνομήλικοί μου -ή σχεδόν συνομήλικοι- είτε παντρεύονται είτε πηγαίνουν στην Γερμανία… Στη μοναδική όμως περίπτωση που συνδυάζει και τα δύο, εγώ θα γίνω μάρτυρας (κουμπάρα δηλαδή αλά πολιτικό)!
Ο φίλος που ανέλαβε τα προσκλητήρια -ένας εξαίρετος αρχιτέκτονας/γραφίστας!- υπέπεσε δυστυχώς σε “φιλολογικό” λάθος και αναγκάστηκε να ακυρώσει την εκτύπωση που ήταν στα σκαριά. Τι έκανε; Αφού ανέφερε που θα γίνει ο γάμος, “μπλα-μπλα”, έγραψε: “Στη συνέχεια, σας περιμένουμε στο …”. Σύσσωμος ο φιλολογικός κόσμος του δήλωσε: το κόμμα δεν έχει καμία δουλειά εκεί!
Τα σημεία στίξης, ανάλογα με τη λειτουργία τους, χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Τα δομικά σημεία (τελείες, κόμματα, κτλ) μας καθοδηγούν να διαβάσουμε το κείμενο με “σωστό” επιτονισμό και παύσεις. Δοκιμάστε, ας πούμε, να διαβάσετε ξανά αυτή την παράγραφο και προσέξτε πώς -ασυναίσθητα- η φωνή σας “χαμηλώνει” όταν φτάνετε στην παρένθεση. Υπάρχουν επίσης τα τροπικά (θαυμαστικά, ερωτηματικά, κτλ) και τα διαλογικά σημεία (εισαγωγικά, αποσιωπητικά, κτλ). Για την “ορθή” χρήση όλων αυτών υπάρχουν κανόνες στίξης, τους οποίους βέβαια ο φίλος μου παραβίασε.
Ωστόσο, προτού του πάρουμε το κεφάλι, λέω να ερμηνεύσουμε το λάθος του. Το κόμμα είναι η μικρούλα ανάσα που πήρε όταν είπε προφορικά: “Στη συνέχεια h σας περιμένουμε στο…”. Το κόμμα -όπως γνωρίζουμε όλοι διαισθητικά- “σημειώνει” πάντα ένα μικρό σταμάτημα στη ροή του λόγου. Ο φίλος μου λοιπόν το τοποθέτησε εκεί ώστε να μπορέσει ο αναγνώστης να ανασυνθέσει την εκφώνηση του κειμένου. Αφού ο φίλος παίρνει ανάσα εκεί, πρέπει να πάρει κι ο αναγνώστης!!!
Τότε γιατί να θεωρήσουμε ότι το παιδί έκανε λάθος; Η απάντηση είναι μία και αφοπλιστική: Γιατί το λένε οι κανόνες! Πράγμα που αποδεικνύει για ακόμα μια φορά ότι οι κανόνες στη γλώσσα είναι μία σύμβαση και μάλιστα εξωγλωσσική. Γι’ αυτό δεν τους γουστάρουν οι γλωσσολόγοι και γι’ αυτό βέβαια δεν μπορούν ποτέ να είναι απόλυτοι! Με άλλα λόγια, φίλε Κ. μια μέρα μπορεί να δικαιωθείς!
Filed under: (το αλλο) λεξικο γλωσσολογικων ορων, σημασιολογια | Ετικέτες: ασάφεια, αμφισημία, αντιγραμματικότητα, γραμματικότητα
Παρακολουθώντας με μεγάλο ενδιαφέρον τις εξελίξεις για την “εγκληματική οργάνωση” του Μπέου, του Μάκαρου και των υπολοίπων, έπεσα πάνω σε ένα άρθρο με τα πιο χιουμοριστικά σχόλια του twitter για το θέμα. Προτού συνδέσω όλο αυτό με τη γλωσσολογία, να σας πω ότι τα σχόλια τελικά δεν ήταν και τόσο αστεία κι ότι περισσότερο γέλασα με κάποιους από τους διαλόγους του Big Mac.
Κάποιος λοιπόν -επηρεασμένος από τα ανέκδοτα που είναι και πάλι της μοδός- έγραψε στο twitter του: “Ο Chuck Norris έπαιξε διπλό σε match που έστησε άσσο ο Μπέος και κέρδισε!”. Ίσως χρειάστηκε να διαβάσετε περισσότερες από μία φορές την παραπάνω πρόταση για να “πιάσετε” αρχικά το νόημα και μετά το χιουμοράκι. Κατά κοινή ομολογία δεν είναι και η πιο “στρωμένη” πρόταση που υπάρχει.
Κι επειδή μου είναι δύσκολο να καθορίσω αν αυτή η πρόταση είναι γραμματική ή αντιγραμματική (αν συμφωνεί δηλαδή με τους κανόνες που ανήκουν στη γραμματική της ελληνικής γλώσσας), θα σταθώ σε ένα άλλο χαρακτηριστικό της που την καθιστά δυσκολονόητη · την αμφισημία.
“Ο Chuck Norris έπαιξε διπλό σε match που έστησε άσσο ο Μπέος και κέρδισε!”. Ποιος κέρδισε; Ο Cuck Norris θα μου πεις! Για δες καλύτερα…Δεν μπορεί να κέρδισε και ο Μπέος;!
Αυτό είναι η αμφισημία (και μάλιστα η της φραστικής δομής). Ένας σημασιολόγος θα έλεγε ότι αμφισημία έχουμε όταν αποδίδονται εναλλακτικές δομές συστατικών σε μία δομή. Εγώ θα σου πω απλά ότι αμφισημία έχουμε όταν υπάρχει και μια δεύτερη, διαφορετική ανάγνωση της πρότασης. Να σημειώσω εδώ όμως ότι αμφισημία δεν σημαίνει ασάφεια. Εκεί υπάρχει ακαθόριστος αριθμός πιθανών ερμηνειών. Κάτι σαν τις συνομιλίες του Μάκη!
update: κλικ!
Filed under: γλωσσικος ρατσισμος, γλωσσικοι μυθοι | Ετικέτες: greeklish, καταστροφή της ελληνικής γλώσσας
Παρόλο που ήδη έχω αναφερθεί στο θέμα , επιστρέφω σε αυτό, γιατί βλέπω ότι από τότε που το “Ράδιο Αρβύλα” ξεκίνησε την καμπάνια “Greeklish no more! Μόνο ελληνικά!” έχει γίνει ένας χαμός στο ίντερνετ -και ειδικά στο facebook- από υπερασπιστές της ελληνικής γλώσσας! Ακολουθούν λοιπόν κάποιες σκέψεις που έκανα βλέποντας το μήνυμα των “Ράδιο Αρβύλα”.
Ξεκινάει ο Κανάκης λέγοντας “Από τα λίγα πράγματα που μας έχουν απομείνει σ’αυτή τη χώρα να είμαστε περήφανοι, είναι οι γλώσσα μας. (…) Αυτή τη στιγμή μια ολόκληρη γενιά πληκτρολογεί ασταμάτητα greeklish.”. Ταυτίζει λοιπόν την ελληνική γλώσσα με τη γραπτή έκφραση της. Γλώσσα δεν είναι όμως μόνο αυτό που γράφουμε, αλλά κυρίως αυτό που λέμε. Και το πώς γράφουμε μια γλώσσα (ανορθόγραφα, καλλιγραφικά, με συντομογραφίες, κτλ) είναι βέβαιο -από την εμπειρία και μόνο- ότι δεν επηρεάζει τη γλώσσα.
Ο Κανάκης θεωρεί ότι πρέπει να είμαστε περήφανοι γι’ αυτή τη γραπτή γλώσσα. Όμως γιατί; Οι πρώτοι είμαστε ή οι τελευταίοι που διαθέτουμε αλφάβητο και που μπορούμε να γράψουμε αυτό που εκφωνούμε; Περήφανοι ας είμαστε για την ανθρωπότητα που κατάφερε να φτιάξει αλφάβητα ή να είμαστε περήφανοι-όσοι θέλουμε- για τα γραπτά κείμενα της γλώσσας μας (για τον Πλάτωνα, τον Καβάφη, τον Παπαδιαμάντη…). Για την γραπτή απόδοσή της προφορικής ελληνικής γλώσσας, προς τι η περηφάνια;!
Και συνεχίζουν: “Μια ολόκληρη γενιά έχει σχεδόν ξεχάσει να γράφει ελληνικά“, “Τα greeklish μπορούν να καταργήσουν τον ελληνικό γραπτό λόγο και όχι μόνο!”. Εγώ πάντως που κάνω ιδιαίτερα σε παιδιά, θέλω να τους διαβεβαιώσω ότι δεν τα είδα ποτέ να γράφουν εκ παραδρομής κάτι με λατινικούς χαρακτήρες-παρά μόνο στα λατινικά!- ούτε να γράφουν απαντήσεις σε κάποια άλλη γλώσσα. Κι έχω να τους πω ότι κάτι τέτοιες υπερβολές χρησιμοποιούν συνήθως οι “αδωνίζοντες” για να χτυπήσουν τον κόσμο στο συναίσθημα.
Την υπερβολή αυτή συνεχίζουν μιλώντας για “καταστροφική συνήθεια για την ελληνική γλώσσα”, για “πρόβλημα“, για “έγκλημα“… Και τσουπ οι λέξεις “έγκλημα” και “πρόβλημα” εμφανίζονται με μεγάλα γράμματα στην οθόνη μας, για να μας “ταρακουνήσουν”! Και έρχομαι εγώ να ρωτήσω: Ποιο είναι το έγκλημα και ποιο το πρόβλημα; Τα greeklish τα χρησιμοποιούμε σε συγκεκριμένες περιστάσεις επικοινωνίας· στα ηλεκτρονικά μέσα. Κι αυτό το κάνουμε αφενός γιατί το sms και το chat δεν απαιτούν τη χρήση συγκεκριμένου αλφαβήτου κι αφετέρου γιατί κάποιους μας βολεύει. Τα greeklish είναι ένας “προφορικογραπτός” λόγος, ανεπίσημος, φωνητικός, κωδικοποιημένος, χωρίς “ορθή γραφή” και άλλες συμβάσεις. Όπως ακριβώς θέλουμε να μιλάμε χωρίς περιορισμούς, έτσι -όταν η περίσταση επικοινωνίας το επιτρέπει- θέλουμε να γράφουμε και χωρίς περιορισμούς.
Αντιθέτως σε άλλες περιστάσεις που οφείλουμε να χρησιμοποιούμε το ελληνικό αλφάβητο, είμαστε τυπικοί (στις χειρόγραφες επιστολές, στις εκθέσεις κτλ). Είναι εκπληκτικός -από γλωσσολογικής πλευράς- ο τρόπος με τον οποίο εναλλάσσουμε ακόμα και τη γραπτή μορφή της γλώσσας, ανάλογα με το περιβάλλον επικοινωνίας! Δεν την καταστρέφουμε, αλλά ξέρουμε να τη χειριζόμαστε πολύ καλά!
Κι ακόμα κι αν έρθει η αποφράδα-για τον Κανάκη και τους φίλους του- μέρα να γράψουμε με λατινικούς χαρακτήρες, πιστέψτε με αυτό θα έχει έρθει ομαλά μέσα από τις ανάγκες που θα έχουν δημιουργηθεί στους ομιλητές εκείνης της εποχής. Αλλά μην ανησυχείτε! Δεν έρχεται σύντομα αυτή η καταστροφή.
Filed under: (το αλλο) λεξικο γλωσσολογικων ορων | Ετικέτες: αναφορά, γλωσσολαλία
Πριν λίγες μέρες, κάνοντας υψηλού επιπέδου-ακαδημαϊκό θα τολμούσα να πω – χιούμορ στη μαμά μου που μιλάει ακατάπαυστα (και συχνά ακατάληπτα!) της είπα ότι το φαινόμενο αυτό στη γλωσσολογία λέγεται “γλωσσολαλία”! Και ενώ σύντομα ξέχασα την παραπάνω κρυάδα, την ξαναθυμήθηκα σήμερα βλέποντας την Ελένη Λουκά μετά από καιρό!
Γλωσσολαλία είναι μία μορφή ακατανόητου λόγου (εξού και το χιουμοράκι!) που χρησιμοποιούν όμως μέλη θρησκευτικών ομάδων. Μοιάζει με γλώσσα, αφού αποτελείται από συλλαβές που συναντάμε σε φυσικές γλώσσες, ωστόσο στερείται συμβατικής αναφοράς. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει αντιστοιχία του γλωσσικού σημείου με τον εξωτερικό κόσμο. Ως προς τη δομή, η γλωσσολαλία είναι πολύ απλή και περιλαμβάνει πολλές επαναλήψεις.
Όσοι έχουν “γλωσσολαλήσει” (!) θεωρούν ότι μίλησαν μια πραγματική αλλά άγνωστη στους υπόλοιπους γλώσσα. Ο δε χριστιανισμός την αναγνωρίζει σαν μια πνευματική κατάσταση κατά την οποία ο πιστός βρίσκεται σε έντονη θρησκευτική διέγερση. Οι γλωσσολόγοι, από την άλλη, τη θεωρούν απλά ένα φαινόμενο που έχει ως μοναδική λειτουργία να δείξει (όσο είναι αυτό δυνατόν, αφού πρόκειται για αλαμπουρνέζικα) τις πεποιθήσεις του ομιλητή ή της ομιλήτριας. Η ψυχιατρική πάντως μιλά για σύμπτωμα νευρολογικής διαταραχής.
Όσο για τα “ακαδημαϊκού” τύπου αστειάκια, πιστέψτε με δεν είναι οι φιλόλογοι ή οι γλωσσολόγοι οι χειρότεροι… Κάντε παρέα με ιστορικούς τέχνης και θα με θυμηθείτε!
Filed under: κοινωνιογλωσσολογια | Ετικέτες: discourse analysis, συστημική προσέγγιση, Ανάλυση Λόγου, κριτική προσέγγιση, κοινωνιολογική προσέγγιση
Χτες βράδυ, όπως πολλοί από εσάς, παρακολούθησα στη ΝΕΤ τον τελικό κυπέλλου ανάμεσα στον Ατρόμητο και την ΑΕΚ. Ίσως κι εσείς παρατηρήσατε ότι ο εκφωνητής στο τέλος του αγώνα -αλλά και κατά τη διάρκεια- έλεγε σχεδόν καμαρώνοντας “Μπήκαν οι οπαδοί!”. Λίγους μήνες πριν, στο τέλος του αγώνα Ολυμπιακός-Παναθηναϊκός, ένας άλλος εκφωνητής έλεγε την ίδια φράση, μόνο που τότε δεν σήμαινε το ίδιο πράγμα. Τότε το “Μπήκαν οι οπαδοί!” (του Ολυμπιακού) σήμαινε “Δεν ντρέπονται οι χουλιγκάνοι!”.* Τι είναι λοιπόν αυτό που κάνει το ίδιο κείμενο να είναι διαφορετικό;
Την απάντηση σε τέτοιου είδους ερωτήματα δίνουν εκείνοι οι γλωσσολόγοι που ασχολούνται με την Ανάλυση Λόγου (discourse analysis). Αντικείμενο μελέτης της είναι τα γλωσσικά δεδομένα που παράγονται σε φυσικές περιστάσεις επικοινωνίας. Οι κυρίαρχες θεωρητικές προσεγγίσεις της Ανάλυσης Λόγου είναι τρεις. Η συστημική προσέγγιση μελετά με ποιον τρόπο αποκτά σημασία ο λόγος μέσα από την διεπίδραση γλωσσικών και εξωγλωσσικών στοιχείων. Για παράδειγμά ο ένας εκφωνητής έλεγε τη φράση “Μπήκαν οι οπαδοί” αφήνοντας ένα πονηρό γελάκι να ακουστεί, ενώ ο άλλος μιλούσε με ένταση και αυστηρότητα.
Στην κοινωνιολογική προσέγγιση δίνεται έμφαση σε φαινόμενα όπως η διακοπή του λόγου, οι διορθώσεις, οι παύσεις κτλ, οι οποίες δίνουν το δικό τους σημασιολογικό χρωματισμό στο λόγο. Στην κριτική προσέγγιση υπογραμμίζεται ο ρόλος της ιδεολογίας στη διαμόρφωση του λόγου. Στο παράδειγμά μας, ας πούμε, ο ένας εκφωνητής είτε είναι ΑΕΚτζής και θέλει να μας πείσει ότι οι οπαδοί δεν κάνουν κάτι κακό, αλλά γιορτάζουν, είτε πιστεύει ότι η είσοδος των οπαδών οποιασδήποτε ομάδας στον αγωνιστικό χώρο, αν και παράνομη, δείχνει το καλώς εννοούμενο πάθος του κόσμου. Ο άλλος είτε είναι βάζελος και θέλει να θεωρήσουμε τους γαύρους κάφρους που μπουκάρουν παράνομα (αν εκείνο το βράδυ εκφωνούσε ο Πουρουπουπού, γράψτε λάθος! ), είτε πιστεύει ακράδαντα ότι οι οπαδοί δεν έχουν καμία δουλειά στον αγωνιστικό χώρο.
*Επέλεξα αυτούς αγώνες, γιατί και στους δύο αυτοί που εισέβαλλαν ήταν οι οπαδοί των νικητών. Η φράση “Μπήκαν οι οπαδοί” ακούστηκε και στις δύο περιπτώσεις προτού πέσουν οι μπούφλες. Όταν έπεσαν, ο εκφωνητής του Ατρόμητος-ΑΕΚ τα έριξε αρχικά στους παίχτες του Ατρομήτου (;) και αργότερα τα γύρισε, ενώ στο Ολυμπιακός-Παναθηναϊκός ο εκφωνητής από την αρχή καταδίκασε την ενέργεια.
Αν και ποτέ μου δεν συμπάθησα τις μέρες του Πάσχα (θες γιατί δεν τρώω αρνί, θες γιατί είναι ακόμα πιο ρουτινιάρικες κι απ’ τα Χριστούγεννα ..!), είπα να μην ξεφύγω και να γράψω κάτι σχετικό. Όσο μπορώ βέβαια! Έτσι αποφάσισα να σας μιλήσω για τη γλώσσα Rapa Nui που μιλιέται στο Νησί του Πάσχα! 
Το Νησί του Πάσχα είναι ένα πολυνησιακό νησί στον νοτιοανατολικό Ειρηνικό ωκεανό. Το όνομά του δόθηκε από τον Ολλανδό εξερευνητή Jacob Roggeveen, ο οποίος ψάχνοντας για το Νησί του Δαβίδ, το ανακάλυψε την Κυριακή του Πάσχα του 1722. Το νησί βρίσκεται υπό τη δικαιοδοσία της Χιλής και σ’ αυτό κατοικούν τόσο ντόπιοι Πασχαλινοί (!) όσο και Χιλιανοί. Για να μιλήσουμε με αριθμούς, συνολικά υπάρχουν 3700 βέροι Πασχαλινοί, οι οποίοι καλύπτουν το 60% των κατοίκων του νησιού. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι η γλώσσα με τους περισσότερους ομιλητές στο Νησί του Πάσχα θα ήταν η ντόπια, η Rapa Nui. Λάθος!
Η Rapa Nui ή Pascuan ή Pascuense είναι μειονοτική γλώσσα! Μιλιέται με ευφράδεια μόνο από 8οο ομιλητές. Κι αυτό γιατί οι περισσότεροι μιλούν είτε την ισπανική είτε μία παραλλαγή της Rapa Nui με άφθονα ισπανικά στοιχεία.
Κυριότερο χαρακτηριστικό της γλώσσας είναι ο αναδιπλασιασμός. Όταν δεν διαθέτουν στο λεξιλόγιό τους μία λέξη, παίρνουν μία άλλη (ολόκληρη ή τμήμα της), η οποία έχει σαν κύριο χαρακτηριστικό αυτό που δεν έχουν άλλο τρόπο να το πουν και την αναδιπλασιάζουν! Για παράδειγμα, η αυγή “tea” είναι λευκή, επομένως το άσπρο χρώμα (που δεν έχουν άλλο τρόπο να το πουν) είναι δυο φορές αυγή “tea tea”!
Filed under: γλωσσικος ρατσισμος | Ετικέτες: Ακαδημία Αθηνών, Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων (ΠΕΜ), Χαρά Νικοπούλου
Στην Ελλάδα, εκτός από τα ελληνικά, μιλιούνται όπως ξέρετε κι ένα σωρό άλλες γλώσσες, όπως τα αλβανικά (από 500.000 περίπου άτομα), τα ρώσικα, τα τσιγγάνικα, τα βουλγάρικα κ.ά. Σήμερα ωστόσο δεν υπάρχει θεσμοθετημένη νομική προστασία καμίας άλλης μειονοτικής γλώσσας, εκτός από την τουρκική στον χώρο της Θράκης. Οι μουσουλμάνοι της Θράκης, με άλλα λόγια, έχουν κατοχυρωμένα εκπαιδευτικά δικαιώματα στη μητρική τους γλώσσα και διδάσκονται τόσο τα ελληνικά όσο και τα τουρκικά. Τα τούρκικα μάλιστα διδάσκονται σαν πρώτη γλώσσα, ενώ τα ελληνικά σαν δεύτερη.
Από το 1996 λειτουργεί στη Θράκη το πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων (ΠΕΜ). Με το πρόγραμμα αυτό εφαρμόζεται στα μειονοτικά σχολεία διαφορετική εκπαιδευτική πολιτική από αυτή που ισχύει στην υπόλοιπη Ελλάδα. Όσον αφορά τη διδασκαλία της ελληνικής, αυτή δεν γίνεται ούτε με τον ίδιο τρόπο, ούτε με τα ίδια βιβλία που χρησιμοποιούνται στο μάθημα της γλώσσας στα ελληνικά σχολεία. Είναι άλλωστε λογικό, αφού τα παιδιά είναι δίγλωσσα και προέρχονται από ένα περιβάλλον με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.
Η διδασκαλία της ελληνικής γίνεται με γλώσσα στήριξης τα τουρκικά. Αξιοποιείται για παράδειγμα η παρουσία τουρκικών λέξεων στην ελληνική γλώσσα. Το πρόγραμμα είναι προσαρμόσιμο σε διαφορετικά επίπεδα ελληνομάθειας και μάλιστα στις πρώτες τάξεις του δημοτικού δεν θεωρείται καν προϋπόθεση η γνώση της ελληνικής για να παρακολουθήσει κανείς το μάθημα.
Και ερχόμαστε στη Χαρά Νικοπούλου, μια δασκάλα που δίδαξε σε μουσουλμανοπαίδες του Μεγάλου Δερείου. Πολλοί ίσως την έχετε δει στον Χαρδαβέλλα ή την έχετε διαβάσει στο “Πρώτο Θέμα”. Άλλοι ίσως αναγνωρίσετε το όνομα, μόνο αν συνοδευτεί από χαρακτηρισμούς όπως “πρότυπο ελληνίδας δασκάλας”, “σύγχρονη Μπουμπουλίνα της Θράκης”, “δασκάλα του γένους” ή απλά.. “τζάμπα ηρωίδα”.
Η Νικοπούλου παρά τις σαφείς κατευθύνσεις του ΠΕΜ, πήρε μόνη της την απόφαση να διδάξει τα ελληνικά σαν πρώτη γλώσσα. Θέλοντας, όπως παραδέχτηκε, να “εμφυσήσει την ελληνική εθνική συνείδηση” αλλά και να “θέσει τέλος στο δίγλωσσο σχολείο”, απαγόρευε στα δίγλωσσα παιδιά να μιλούν τη μητρική τους, ακόμα και στα διαλείμματα (!) Η Νικοπούλου έκανε κι άλλα “ωραία”, αλλά δεδομένου ότι το blog είναι γλωσσολογικό, μένω στα γλωσσικά.
Αυτή την “ηρωίδα” βράβευσε η Ακαδημία Αθηνών το Δεκέμβριο του 2010, παρασημοφορώντας την για “την Φιλοπατρία και τη Διαμόρφωση Θρησκευτικής και Εθνικής Συνείδησης” (!!!) Της απένειμε μάλιστα το “Αργυρούν Μετάλλιον Ανδρείας”, γιατί, φαίνεται, θέλει ανδρεία να καταπατάς τα γλωσσικά (κι όχι μόνο) δικαιώματα του άλλου…
Filed under: γλωσσες, γλωσσικοι μυθοι | Ετικέτες: Eskimo-Aleut γλώσσες, Franz Boas, πολυσυνθετικές γλώσσες, γλωσσικός μύθος
Εδώ και ένα μήνα “ετοιμάζω” αυτό το post. Τις τελευταίες μέρες που είχα χρόνο να το συντάξω, διαπίστωσα ότι το θέμα μου μπαγιάτεψε. Βλέπετε ενώ ήθελα να σας μιλήσω για το χιόνι, ο καιρός παράγινε καλός! Μέχρι πριν λίγες μέρες το θέμα έμοιαζε ιδανικό: έδενε τέλεια με τις χαμηλές θερμοκρασίες (και το προηγούμενο πρωτοχρονιάτικο post!) ενώ αποτελούσε γέφυρα για ένα νέο κύκλο αναρτήσεων! Όπως και να’χει το πήρα απόφαση κι ας μοιάζει άκαιρο…Ελπίζω μόνο μέχρι να το δημοσιεύσω να ρίχνει καρέκλες!
Όσοι έχουν ασχοληθεί έστω και λίγο με τις γλώσσες θα έχουν ακούσει ότι οι Εσκιμώοι έχουν μεγάλη ποικιλία λέξεων για να περιγράψουν το χιόνι. Μερικοί λένε 400 ενώ άλλοι 4000! Κάθε μία από αυτές τις λέξεις έχει μια διαφορετική σημασιολογική πινελιά. Άλλη λέξη έχουν για το χιόνι που πέφτει, άλλη για το στρωμένο χιόνι, κτλ. Αυτή η ποικιλία στην έννοια χιόνι, δείχνει την επίδραση που έχει το περιβάλλον και η κουλτούρα πάνω στη δομή της γλώσσας. Με άλλα λόγια, σε εμάς τους έλληνες που το χιόνι δεν παίζει κανένα σπουδαίο ρόλο, αρκεί μία μόνο λέξη για να το περιγράψουμε.
Πολλοί διαβάζοντας την παραπάνω παράγραφο θα σκέφτονται με ικανοποίηση “το ‘ξερα!”! Όμως τι απογοήτευση! Η παραπάνω ιστορία είναι ένας ακόμα γλωσσικός μύθος, ο οποίος μάλιστα ξεκίνησε από τους ίδιους τους γλωσσολόγους. Συγκεκριμένα πηγή αυτής της ιστορίας ήταν οι έρευνες του Franz Boas το 1911, οι οποίες διαψεύστηκαν πολλά χρόνια μετά, με αποτέλεσμα ο μύθος να εξαπλώνεται ραγδαία.
Δύο είναι τα κυριότερα προβλήματα της υπόθεσης ότι οι Εσκιμώοι έχουν πάρα πολλές λέξεις για το χιόνι. Το πρώτο είναι ότι δεν υπάρχει μία, αλλά καμιά εικοσαριά Eskimo-Aleut γλώσσες που μιλιούνται στην Αλάσκα, τον Βόρειο Καναδά, τη Γροιλανδία κτλ. Το άλλο πρόβλημα είναι ότι οι γλώσσες αυτές είναι πολυσυνθετικές, δηλαδή μία λέξη αποτελείται από πολλά μορφήματα. Με άλλα λόγια μία λέξη ισούται με μία φράση μιας άλλης γλώσσας, π.χ. η λέξη “tusaatsiarunnanngittualuujunga” σημαίνει “δεν μπορώ ν’ ακούσω πολύ καλά” (στη γλώσσα Inuit).
Αν πω λοιπόν σε μία από τις Eskimo-Aleut γλώσσες ” το χιόνι που πέφτει στο igloo” και “το χιόνι που πέφτει στη μούρη μου” είναι βέβαιο ότι θα χρησιμοποιήσω δύο διαφορετικές λέξεις. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μιλώ για διαφορετική ποικιλία χιονιού! Πώς την πάτησαν έτσι οι linguists;!
